Đạo dưỡng sinh trong tiết Đại thử: Bồi bổ thế nào trong ngày nắng nóng? Điều đại kỵ hại thân là gì?

“Đại thử” xuất hiện sau “Tiểu thử” 15 ngày, thường rơi vào khoảng từ ngày 22 đến 24 tháng 7 dương lịch. Tiết “Đại thử” năm 2026 rơi vào ngày 23/7. Đặc điểm chung của tiết Tiểu thử và Đại thử đều là nhấn mạnh đặc điểm thời tiết – cái nóng oi bức. Tục ngữ có câu, sau Tiểu thử “mỗi ngày nóng thêm ba phần”, đến lúc “Đại thử” cũng là thời điểm ẩm ướt và oi bức nhất trong năm. Trong tiết khí nóng ẩm ngột ngạt này, chúng ta cần chú ý bảo vệ sức khỏe dưới nhiệt độ và độ ẩm cao.

Vạn vật trong tiết Đại thử Sách “Lễ Ký – Nguyệt Lệnh” chép về vạn vật trong tháng 6 âm lịch: “Thổ nhuận nhục thử, đại vũ thời hành” (Đất ẩm ướt oi bức, mưa lớn thường xuyên). Sự oi bức khiến con người đổ mồ hôi nhễ nhại, mồ hôi tuôn như mưa. Và những ngày nắng nóng hầm hập như vậy cũng khiến các loại cây trồng ưa nhiệt độ cao sinh trưởng mạnh mẽ, mang lại hy vọng cho vụ thu hoạch mùa thu.

Tục ngữ nói: “Đại thử nhiệt bất thấu, thu thành tựu bất cấu” (Đại thử nóng không đủ độ, thu hoạch sẽ không đủ), ngụ ý nhiệt độ cao của tiết Đại thử thúc đẩy sự sinh trưởng của cây trồng. Đại thử đáng lẽ phải nóng mà không nóng là hiện tượng khí hậu không thuận, thu hoạch năm đó có thể sẽ không tốt. Tục ngữ Đài Loan lại có câu: “Đại thử nhiệt bất thấu, đại thủy phong thai đáo” (Đại thử nóng chưa đủ, lũ lụt bão tố đến), nhắc nhở mọi người trong tiết Đại thử cần đề phòng bão đổ bộ.

Đạo dưỡng sinh trong tiết Đại thử Đông y có câu danh ngôn “Đông bệnh hạ trị” (Bệnh mùa đông chữa vào mùa hè), dân gian cũng có câu “Hạ thiên tiến bổ, đông thiên đả hổ” (Mùa hè bồi bổ, mùa đông đánh được cọp), cho thấy mùa hè cũng có thể bồi bổ; tục ngữ lại có câu “Hạ bổ tam phục” (Mùa hè bổ vào ba ngày phục), chỉ ra rằng “Tam phục thiên” nóng nhất – từ Tiểu thử, Đại thử đến Lập thu – là thời điểm tốt nhất để bồi bổ mùa hè. Người bình thường nên chọn cách “thanh bổ” (bổ nhẹ nhàng, thanh mát) là thượng sách. Những người cơ thể suy nhược, mắc các bệnh mãn tính mùa đông có thể tranh thủ thời gian này để điều lý cơ thể, tăng cường dương khí, phòng trị bệnh mãn tính đeo bám.

Một, Thực phẩm dưỡng tỳ vị mùa Đại thử Đông y nói “Y thực đồng nguyên” (Y học và thực phẩm có cùng nguồn gốc), chú trọng bồi bổ theo ngũ hành tương sinh. Nguyên tắc dưỡng sinh bằng thực phẩm vào mùa hè: “Mùa hè dưỡng tâm, trưởng hạ dưỡng tỳ vị”. “Trưởng hạ” là gì? Từ sau Hạ chí kéo dài đến giai đoạn Tiểu thử, Đại thử oi bức được gọi là “trưởng hạ”, ngũ hành tương ứng là Thổ, nguyên tắc ăn uống dưỡng sinh là dưỡng tỳ, tỳ thuộc hành Thổ. Sách “Hoàng Đế Nội Kinh – Tố Vấn – Kinh mạch biệt luận” viết: “Ẩm nhập vu vị, du dật tinh khí, thượng thâu vu tỳ” (Uống nước vào dạ dày, tinh khí tràn trề, đưa lên trên tỳ), chỉ ra rằng tỳ và vị (dạ dày) là một thể thống nhất trong ngoài, dưỡng tỳ vị chính là dưỡng cái gốc tinh khí của cơ thể người.

Dưỡng tỳ vị như thế nào? Tỳ ghét thấp (ẩm ướt), nên trọng điểm dưỡng tỳ là kiện tỳ và trừ thấp để tăng cường tinh khí. Dưới đây xin giới thiệu các thực phẩm và phương thuốc dân gian bảo vệ sức khỏe được các y gia thời xưa khuyên dùng.

1. Thực phẩm màu vàng, vị ngọt kiện tỳ Vị ngọt tự nhiên của tinh bột trong các loại ngũ cốc nguyên hạt và các loại củ chính là vị ngọt (cam vị), có lợi ích trong việc kiện tỳ vị. Cháo khoai lang (khoai lang nướng tương đối khô nóng), cháo bí đỏ là phương thuốc cổ giúp kiện vị ích tỳ được “Bản thảo cương mục” khuyên dùng. Cách làm rất đơn giản, cho khoai lang hoặc bí đỏ cùng với gạo vào nồi hầm cháo cho đến khi ra nhựa cháo là được. (Nếu nấu bằng nồi cơm điện, nước trong nồi cho đến vạch “cháo năm phần”: hoặc tỷ lệ gạo và nước là 1:8, rồi điều chỉnh theo sở thích.) Bí đỏ và hạt kê nếp ninh cháo cùng nhau, giúp dưỡng khí, ích khí, nhuận tràng vị, cũng góp phần cải thiện chứng suy nhược cơ thể, an thần, dễ ngủ. Nhưng những người có vấn đề về đường huyết cần kiểm soát lượng ăn cho phù hợp. (*Hạt kê nếp có hạt hơi nhỏ hơn hạt kê tẻ một chút, màu vàng ươm, hình dáng gần như tròn vo, có nhiều bột, dễ nhừ; hạt kê tẻ hình bầu dục, màu vàng nhạt hơn, vị thanh mát, hơi cứng.) Hạt kê giàu protein, không chứa gluten, thường xuyên ăn sẽ giúp bổ thận, hỗ trợ giấc ngủ, dưỡng tỳ vị, hạ đường huyết. [Nhấp để xem video]

2. Cháo bột hạt sen Bài thuốc cổ bồi bổ cháo bột hạt sen lưu truyền từ sách “Bản thảo cương mục”, giúp kiện tỳ ấm vị (dạ dày), lại có thể cầm mồ hôi, trị tiêu chảy. Dùng bột hạt sen có sẵn, thêm gạo nếp, cùng ninh thành cháo. Đặc biệt thích hợp cho người hay khô miệng, khát nước uống liên tục.

3. Trứng nước gừng Đông y có câu “Mùa đông ăn củ cải mùa hè ăn gừng, không phiền bác sĩ kê đơn thuốc”. Trứng rất giàu dinh dưỡng, gừng có tác dụng khai vị, kiện tỳ, kích thích sự thèm ăn; gừng gọt vỏ có thể ôn trung tán hàn (làm ấm bên trong, xua đuổi khí lạnh). Khi luộc trứng, hãy thêm một chút nước cốt gừng đã gọt vỏ. Đặc biệt có khả năng làm ấm dạ dày đang bị hư hàn do ngồi điều hòa, uống đồ đá lạnh. Xin lưu ý: Các thực phẩm trợ dương thích hợp để ăn trước buổi trưa.

4. Cháo gà gừng tươi Sách “Thần Nông bản thảo kinh tập chú” ghi lại, thịt gà bổ hư, ôn trung. Sách “Bản thảo cương mục” nói “cháo gừng tươi” ôn trung trừ ác (khí xấu). Thịt gà thêm lượng gừng tươi gọt vỏ vừa đủ để chế biến, có thể làm ấm tỳ vị, bổ trung ích khí, cải thiện tình trạng hư hàn của cơ thể, làm cho con người khỏe mạnh. Đối với những người suy nhược, lao lực và người cao tuổi, “Bản thảo cương mục” khuyên nên ăn cháo nước hầm gà dễ hấp thụ để bồi bổ.

Hai, Các bài thuốc bồi bổ trừ thấp Tỳ (lá lách) là cơ quan bài trừ thấp (ẩm ướt), nhưng hơi nóng và khí ẩm mùa hè làm tăng gánh nặng cho tỳ, nên việc bồi bổ trong tiết Đại thử, loại trừ thấp ở tỳ cũng là trọng điểm.

1. Canh đậu đỏ hạt ý dĩ (xích tiểu đậu ý nhân thang) “Bản thảo cương mục” khuyên dùng cháo hạt ý dĩ (bo bo) để “trừ thấp nhiệt, lợi tràng vị”. Hạt ý dĩ và xích tiểu đậu (đậu đỏ hạt nhỏ) là loại ngũ cốc tiêu biểu để kiện tỳ hóa thấp, cùng nấu thành canh xích tiểu đậu ý dĩ (xích tiểu đậu có dược tính lợi tiểu tiêu sưng, công hiệu tốt hơn đậu đỏ thông thường), nên dùng đường phèn hoặc mật ong thay cho đường cát trắng để tăng hương vị. Đường phèn đi vào kinh phế, tỳ, giúp bổ trung ích khí, hòa vị nhuận phế, giảm ho hóa đờm, dưỡng âm.

2. Cháo loãng đậu xanh hạt kê tẻ Đậu xanh thanh nhiệt giải độc, hạt kê tẻ kiện tỳ dưỡng vị, trừ thấp lợi tiểu. Thích hợp uống vào ngày nóng, đặc biệt là mùa hè. Nhưng không nên ăn trước khi đi ngủ, vì đi vệ sinh nhiều sẽ khiến ngủ không ngon giấc. Người thể chất hư hàn nên uống lượng nhỏ, hoặc nấu cùng táo đỏ.

3. Tứ thần thang Hạt sen, hoài sơn (củ mài), khiếm thực, phục linh cùng với bao tử lợn (dạ dày lợn) hầm thành Tứ thần thang, là phương thuốc bình bổ, kiện tỳ trừ thấp thích hợp cho cả bốn mùa trong năm.

4. Vịt già hầm bí đao Đông y khuyên nên bồi bổ mùa hè bằng món canh hầm “vịt già hầm bí đao”, phương thuốc bồi bổ kết hợp này giúp trừ thấp thanh nhiệt, đồng thời tư âm (nuôi dưỡng âm) bồi bổ thể lực. Ngoài ra, mướp, mướp đắng (khổ qua) cũng là những thực phẩm lợi tiểu, trừ thấp.

5. Ăn mì lúa mì Tiết khí Đại thử bước vào Trung phục (Nhị phục), ngạn ngữ có câu: “Đầu phục giáo tử, nhị phục diện, tam phục lạc bính quyển kê đản” (Phục đầu ăn sủi cảo, phục hai ăn mì, phục ba ăn bánh nướng cuộn trứng). Sách “Long Tuyền huyện chí – Quyển 1” viết: “Tiểu thử ăn kê, Đại thử ăn ngũ cốc”, đều nhắc nhở mọi người thời điểm Đại thử rất thích hợp ăn mì để bồi bổ. Sách “Bản thảo cương mục” nói thực phẩm làm từ lúa mì “dưỡng tâm khí, người có bệnh về tim nên ăn”. Đồng thời, mì nước ấm và cháo nóng đều có tác dụng bảo vệ sức khỏe, ích tỳ ấm vị, có thể chữa “âm trúng thử” (vào mùa hè, do uống đồ đá, hơi lạnh của máy lạnh tích tụ trong cơ thể gây ra).

Những điều đại kỵ trong bảo vệ sức khỏe những ngày nóng nực tiết Đại thử Một, Kỵ ngồi lâu nằm lâu Sách “Hoàng Đế Nội Kinh” dạy người ta đạo “dưỡng trưởng” vào mùa hè “nhược sở ái tại ngoại” (như thể điều mình yêu thích đang ở bên ngoài), để tăng cường dương khí của cơ thể. Ngồi lâu, nằm lâu cộng thêm hiệu ứng của phòng điều hòa sẽ làm giảm khả năng trao đổi chất và khả năng miễn dịch. Đừng sợ cái nóng của tiết khí Đại thử, hãy tận dụng ánh nắng ban mai mát mẻ để tập một số hoạt động ngoài trời nhẹ nhàng, có thể thúc đẩy tuần hoàn lục phủ ngũ tạng, còn có thể bài trừ khí thấp. Sách “Bão Phác Tử” cũng nhắc nhở đạo dưỡng sinh như thế này: “Không ngồi lâu, không đi lâu, không nhìn lâu, không nghe lâu… Cơ thể cần thường xuyên vận động, ăn uống nên thường ít đi; làm việc đừng quá kiệt sức, ăn ít đừng để đến mức đói lả.”

Hai, Kỵ đồ đá, đồ uống lạnh, thức ăn sống lạnh Thời tiết nắng nóng oi bức, hầu hết mọi người đều nghĩ đến việc dùng đồ đá lạnh để giải nhiệt, các nhà y học thời xưa nói gì: “Không thể ăn, tuy lúc đó nhất thời sảng khoái, nhưng lâu ngày đều sinh bệnh. Lý Thời Trân nói: Tống Huy Tông ăn đá quá nhiều, mắc bệnh tỳ.” (“Bản thảo cương mục – Thủy chi nhất”). Ăn đồ đá uống đồ lạnh thỏa mãn khoái cảm nhất thời của con người trong lúc nóng nực, nhưng lâu ngày mang lại trăm điều có hại, chức năng vận hóa của tỳ vị yếu đi, khí thấp trong cơ thể ngày càng tích tụ làm tổn thương dương khí, khiến con người ngày qua ngày, năm qua năm mệt mỏi mà thành bệnh.

Ba, Kỵ đổ mồ hôi đầm đìa làm hao tổn tân dịch Thời tiết khắc nghiệt rất dễ khiến người ta đổ mồ hôi đầm đìa, làm hao tổn tân dịch, cũng làm tổn thương tâm khí. Tránh việc này thế nào? Cần điều lý đồng thời cả thân và tâm. Về mặt cơ thể, cần tránh các môn thể thao, hoạt động khiến mồ hôi vã ra như tắm; trong lúc hoạt động nên thường xuyên bổ sung từng lượng nước nhỏ là tốt nhất, kỵ uống ừng ực. Về mặt bảo dưỡng tâm trí, sách “Bão Phác Tử” nói: “Đa tư tắc thần tán, đa niệm tắc tâm lao” (Suy nghĩ nhiều thì tinh thần phân tán, lo nghĩ nhiều thì tâm nhọc nhằn), trong ngày hè oi bức càng dễ khiến người ta mệt mỏi, phải làm sao? Sách dạy người ta “ít nghĩ, ít lo, ít cười, ít nói, ít mừng, ít giận, ít vui, ít buồn, ít thích, ít ghét, ít việc, ít cơ tâm”, mọi việc đạm bạc tĩnh lặng, tự khống chế bản thân giữ tâm bình khí hòa, đặc biệt hữu ích cho việc bảo vệ tâm khí không bị hao tổn.

“Hoàng Đế Nội Kinh” viết: “Bậc trí giả dưỡng sinh, tất phải thuận theo bốn mùa mà thích ứng với nóng lạnh”, mùa hè không dưỡng dương khí, “ngược lại cái gốc rễ, sẽ phá hủy mất nền tảng, làm hỏng mất nguyên khí chân chính”! Dưỡng sinh bằng thực phẩm không phải là chuyện ăn một hai bữa cho xong, công phu bảo vệ sức khỏe bằng thực phẩm nằm ở việc dụng tâm ăn uống mỗi ngày. Con người hiện đại sống bận rộn, vừa ăn vừa xem ti vi, điện thoại, chức năng bồi bổ của việc ăn uống cũng bị cướp mất. Hãy bảo vệ tốt gốc rễ sinh mệnh của chúng ta, dưỡng sinh phòng bệnh hàng ngày quan trọng hơn chữa bệnh nhé!

Theo EpochTimes