【Truyền kỳ về Dương Diên Chiêu】Giai thoại về Dương Gia Tướng là hư cấu hay lịch sử có thật?

Câu chuyện về Dương Gia Tướng trong chính sử “Tống sử ‧ Liệt truyện thứ ba mươi mốt” có nguyên văn chưa đầy ba nghìn chữ, tuy vậy, trong các tiểu thuyết truyền kỳ qua các thời đại, những ghi chép về họ lại vô cùng sinh động và đa dạng. Vậy thì, liệu truyền kỳ về Dương Gia Tướng là hư cấu hay là những sự tích có thật trong lịch sử?

Câu chuyện về Dương Gia Tướng không phải đến thời Minh – Thanh mới có, mà ngay từ thời Bắc Tống đã được lưu truyền rộng rãi. Danh thần Âu Dương Tu từng viết một bài “Cung bị khố phó sứ Dương quân mộ chí minh” cho cha của người bạn Dương Điền là Dương Kỳ, nội dung bài viết ca ngợi những sự tích anh hùng của tổ tiên nhà họ Dương, trong đó có một đoạn viết: “(Dương Nghiệp) cha con đều là danh tướng, trí dũng được xưng tụng là vô địch, đến nay kẻ sĩ trong thiên hạ, cho đến đứa trẻ nơi xóm làng (lý nhi), đứa trẻ chăn trâu nơi đồng nội (dã thụ), đều có thể kể vanh vách.”

Khi Âu Dương Tu viết bài văn này, Dương Nghiệp đã qua đời hơn sáu mươi năm, và Dương Diên Chiêu cũng đã khuất núi hơn ba mươi năm, vậy mà sự tích của họ lại có thể lưu truyền rộng rãi đến thế trong một xã hội trọng văn khinh võ như thời Bắc Tống, thậm chí đến cả trẻ con nơi làng quê hẻo lánh cũng nằm lòng. Ngoài ra, các danh thần trong triều như Bao Chửng, Vương An Thạch cũng từng ca ngợi sự tích anh dũng của Dương Gia Tướng trong các công văn, tấu chương và các buổi đối đáp. Thế nhưng, văn tự ghi chép về ba cha con Dương Nghiệp trong phần liệt truyện của “Tống sử” vỏn vẹn chưa đầy ba nghìn chữ.

Ba đời tổ cháu Dương Nghiệp có quan vị cao nhất cũng chỉ là võ quan trung cấp tứ, ngũ phẩm, vậy mà nước Liêu — vương triều đối địch — lại xây dựng một ngôi miếu Dương Vô Địch để thờ phụng Dương Nghiệp, còn miếu Lục Lang mang tên Dương Diên Chiêu thì mọc lên khắp mọi miền đất nước từ nam chí bắc. Ngược lại, những đại tướng triều Tống cùng thời có chiến công hiển hách, nắm giữ trọng trách như: Lý Kế Long, Tào Bân, Quách Thủ Văn, Vương Toàn Bân… thì danh tiếng trong dân gian và tầm ảnh hưởng đối với hậu thế lại kém xa họ, dù cho ghi chép trong chính sử về những vị này chi tiết hơn ba cha con Dương Nghiệp rất nhiều. Hiện tượng này rõ ràng là cực kỳ bất hợp lý, cho thấy có một lượng lớn câu chuyện sự tích lịch sử đã không được chính sử ghi chép lại.

Về phương diện nghiên cứu sử liệu Dương Gia Tướng, cuốn “Dương Gia Tướng cố sự khảo tín lục” của học giả nổi tiếng cuối thời Thanh đầu thời Dân quốc Dư Gia Tích là phiên bản nghiên cứu sớm nhất và nổi tiếng nhất được biết đến trong giới học thuật. Cuốn sách này thu thập các sử liệu liên quan đến Dương Gia Tướng được ghi chép qua các thời đại: từ tư sử do cá nhân viết, văn tập, địa phương chí, thơ từ… cho đến đối chiếu với những câu chuyện Dương Gia Tướng được mô tả trong tiểu thuyết, hí khúc để khảo chứng thật giả. Cuối cùng, tuy tác giả khẳng định sự tích tinh trung báo quốc của Dương Gia Tướng, nhưng đối với những giai thoại lưu truyền trong dân gian như đại chiến bãi Kim Sa, Mạnh Lương – Tiêu Toản, Thất Lang Bát Hổ, cho đến sự tích về Dương Môn Nữ Tướng thì ông đều giữ thái độ nghi vấn và bảo lưu. Các học giả thời cận đại cũng từng thực hiện nhiều nghiên cứu bổ sung, nhưng phần lớn đều đưa ra luận điểm tương tự. Người viết đã đi sâu tìm hiểu nguyên do và cho rằng có những nguyên nhân dưới đây:

◎ Một lượng lớn sử liệu bị thất lạc

Ngay từ những năm cuối thời Bắc Tống, trong biến cố Tĩnh Khang khi quân Kim xâm lược phương nam, sau khi tiến vào thành Biện Kinh, quân Kim đã vơ vét tận diệt kho báu, văn vật chốn cung đình, khiến một lượng lớn sử liệu cũng vì thế mà bị hủy hoại. Sách Tĩnh Khang yếu lục chép rằng: “Sách vở nơi Bí Các nằm la liệt trong vũng bùn!”. Đến năm Thiệu Định thứ tư thời Lý Tông nhà Nam Tống, kinh thành Lâm An lại xảy ra hỏa hoạn lớn, một khối lượng khổng lồ sách sử lại một lần nữa gặp nạn, sách Văn hiến thông khảo ‧ Kinh tịch khảo ‧ Tổng tự viết: “Nạn lửa năm Tân Mão thời Thiệu Định, sách vở phần nhiều bị thiếu khuyết”!

Đến cuối thời Nam Tống, đại quân Mông Cổ chọc thủng kinh thành Lâm An, một lượng lớn sách vở lại tiếp tục bị cướp bóc hoặc thiêu rụi. Trong khi đó, phần lớn các văn quan có học thức uyên bác đều đã cùng Tống Thiếu Đế Triệu Bính nhảy xuống biển tự thuẫn. Trải qua ba lần tai kiếp văn hóa với quy mô lớn như vậy, cho đến khi nhà Nguyên chuẩn bị chính thức biên soạn “Tống sử”, sách vở lưu trữ trong phủ kho đã cực kỳ không hoàn chỉnh. Trong hoàn cảnh đó, rất nhiều sự tích anh dũng về Dương Gia Tướng đã không được ghi lại trong chính sử.

◎ Lịch sử bị cố tình ngó lơ, con người lựa chọn quên đi

Bộ “Tống sử” do các tể tướng nhà Nguyên là Thoát Thoát, A Lỗ Đồ làm chủ biên, tuy có các học giả người Hán cùng phối hợp biên soạn, nhưng đối với chiến tích anh dũng của các tướng sĩ thuộc vương triều Trung Nguyên vốn từng là thế lực đối địch, họ không tránh khỏi việc né tránh và giấu nhẹm đi. Điểm này nếu đem “Tống sử” đối chiếu với các bộ chính sử trước đây như “Sử ký”, “Hán thư”… thì có thể nhận ra manh mối. Đặc biệt đối với các Dương Môn Nữ Tướng từng nhiều lần đánh bại quân Liêu, Tây Hạ… và các ngoại tộc khác, họ chắc chắn càng cố tình ngó lơ, khiến cho sử tích của các vị nữ tướng này tan biến như khói mây.

Thêm vào đó, một nhà họ Dương đã phải trải qua biết bao ma nạn, từ Dương Nghiệp, Thất Lang Bát Hổ cho đến đời thứ năm là Dương Hoài Ngọc, các nam nhi không chết nơi sa trường thì cũng trải qua sự hãm hại của gian thần, khó có được kết cục trọn vẹn, còn mười hai góa phụ tây chinh phần lớn đều tử trận tại vách núi Nhỏ Lệ (Tích Lệ nhai). Đoạn lịch sử bi tráng này khiến thần dân Bắc Tống quá đỗi đau thương khó lòng chấp nhận được, có lẽ cũng chính vì vậy mà trong các sách tịch lịch sử cho đến các tác phẩm văn nghệ đương thời, người ta đều không muốn nhắc lại chuyện cũ này nữa, thà rằng đoạn lịch sử ấy chưa từng xảy ra, chỉ để câu chuyện về Dương Gia Tướng được truyền khẩu qua các câu chuyện kể nơi thôn dã dân gian.

Hành trình tìm kiếm lịch sử: Những câu chuyện chưa được chính sử ghi lại

Người viết từ nhỏ đã yêu thích các câu chuyện lịch sử truyền thống Trung Hoa, đặc biệt là những câu chuyện anh hùng kinh điển như Tiết Nhân Quý chinh đông, Dương Gia Tướng, Nhạc Gia Quân… Tôi vẫn còn nhớ đã từng xem một bộ phim lịch sử mô tả cảnh Dương Gia Tướng “bảy người đi sáu người về”, khi nhìn thấy cảnh Dương Diên Chiêu trải qua muôn vàn ma nạn vẫn trấn giữ Nhạn Môn Quan và ba cửa ải Hà Bắc, trong lòng tôi dâng lên niềm xúc động nghẹn ngào, hồi lâu không thể bình tĩnh lại, ngỡ như chính mình là một binh sĩ trong hàng ngũ Dương gia. Mỗi khi đêm xuống tĩnh lặng, ngước nhìn bầu trời sao, trong lòng tôi luôn canh cánh một nỗi niềm u uất, luôn cảm thấy bản thân mang một sứ mệnh lịch sử trọng đại.

Chính vì thế, tôi đã chỉnh lý lại đoạn lịch sử không được chính sử ghi chép kia. Từ việc nghiên cứu các sử liệu, tiểu thuyết và câu chuyện dân gian về Dương Gia Tướng qua các thời đại, kết hợp với hàng trăm di tích văn vật liên quan trên khắp cả nước, sau khi tổng hợp và đúc kết lại, người viết cho rằng những nhân vật như Mạnh Lương, Tiêu Toản, Nhạc Thắng… và các Dương Môn Nữ Tướng được nói đến trong “Dương Gia Tướng diễn nghĩa” là những nhân vật có thật trong lịch sử, và nhiều câu chuyện liên quan tuyệt nhiên không phải là điều vô căn cứ. Cuối cùng, người viết đã tìm được gần bốn mươi câu chuyện truyền kỳ lấy nhân vật chính là Dương Diên Chiêu làm chủ thể để tạo nên loạt bài viết mang tên Truyền kỳ về Dương Diên Chiêu này. Tuy nhiên, tôi tin rằng vẫn còn nhiều câu chuyện liên quan khác đang lưu truyền trong dân gian chưa được khai phá, kỳ vọng vào hậu thế sẽ phát hiện ra, bổ sung cho đoạn lịch sử đã bị bụi mờ năm tháng che phủ này.

Bảng phụ lục: Thơ từ về Dương Gia Tướng qua các thời đại (Tuyển chọn)

◎ Họa vần với Trọng Tốn đi qua miếu Dương Vô Địch ở Cổ Bắc Khẩu

Hán gia phi tướng lĩnh hùng bi, Tử chiến Yến Sơn hộ ngã sư. Uy tín cừu phương danh bất diệt, Chí kim di tục phụng di từ.

Chú thích: Bài thơ này trích từ cuốn Tô Tụng “Nguỵ Công Tập” .

1. Hán gia phi tướng: Chỉ danh tướng Lý Quảng thời nhà Hán.
2. Hùng bi: Ví với những dũng sĩ hoặc quân đội dũng mãnh.
3. Cừu phương: Nước bang giao hay chư hầu bên cạnh, ở đây chỉ nước địch.

◎ Qua miếu Dương Vô Địch

Hành từ tịch mạc ký quan môn, Dã thảo gia tri tị huyết ngân. Nhất bại khả lân phi chiến tội, Thái cương ta độc úy nhân ngôn. Trì khu bản vị Trung Nguyên dụng, Thường hưởng năng lệnh dị vực tôn. Ngã dục tỷ quân Chu Tử Ẩn, Chu Tùng liêu túc úy trung hồn.

Chú thích: Bài thơ này trích từ cuốn Tô Triệt “Loan Thành Tập / 16” .

1. Thái cương: Ý chỉ tính cách quá đỗi cương trực.
2. Nhân ngôn: Bày tỏ ý kiến, ở đây chỉ sự đố kỵ và hiềm khích của Phan Mỹ và Vương Thần.
3. Chu Tử Ẩn: Tức Chu Xử, tự Tử Ẩn. Thuở nhỏ làm loạn xóm làng, về sau lãng tử quay đầu, cải tà quy chính, công nghiệp còn vượt trội hơn cả cha mình, để lại giai thoại “Chu Xử trừ tam hại”. Khi đi thảo phạt phản loạn Đê Khương ở phía tây bắc, ông bị chủ soái Tư Mã Tùng hãm hại, chiến đấu kiên cường đến chết.
4. Tùng: Tức Tư Mã Tùng, tông thất Tây Tấn, quan đến Thái tể, thống lĩnh Tư đồ. Là người không có tài cán nhưng ngồi ghế cao nên chịu nhiều sự phê phán.

◎ Đến hòn đá thử đao viếng cha con Dương Vô Địch

Nhạn Môn trọng trấn Tần Hán hùng, Chiết kích cửu mai sa mạc trung. Hữu thạch ngật lập phân lỗi khỏa, Vân thị Dương gia kỷ chiến công. Dương gia uy danh biên tái trọng, Đăng đàn thế bái chuyên thành ấn. Vô Địch thanh uy cánh tuyệt luân, Hoành đao sất trá phong vân chấn. Thiếu niên trì liệt chí hồng nghê, Ưng khuyển đàm binh nhật sắc tê. Ủng tinh nhất nộ thiên quân hãi, Sân mục tam quan vạn mã tê. Nhất triêu địch kị như vân tập, Thần dã tật hiền Mỹ vô thuật. Chuyển chiến thôi quân bạch vũ phi, Sư xuất bất mưu chiếm dĩ luật. Kỳ kế bất dụng vô nại hà, Quyết khởi bằng an hành phụ qua. Trượng phu hữu tử thệ bất cố, Chỉ huy tả hữu như trương la. Cường nỗ ám phục Trần Gia Cốc, Dự thức kỳ mĩ thử bại tích. Viện quân bất phát lực dĩ cùng, Hoành sóc trường hào lệ bái ức. Mã cách thi hoành tái thảo ân, Tòng nhung hữu tử sỉ sinh hoàn. Thụ ân tàn tốt đồng thời tận, Bạch cốt đôi thành bạch tuyết sơn. Tướng quân tuy tử danh bất tử, Lục Lang chân thị tướng môn tử. Trừu đao đoạn thạch thạch vi phân, Ngũ đinh thần lực Bắc Bình thỉ. Hú ta hữu Tống trọng biên huân, Chu qua thiết kị truân như vân. Phong hỏa bất kinh Dương thị lũy, Tiên thanh hà giảm Nhạc Gia Quân? Nhạc gia đông nam Dương tây bắc, Tam bách dư niên đồng chiến tích. Lộ bàng chỉ điểm Thất Lang phần, Sơn đảnh kinh khán thiên tái thạch. Cựu sự luân vong nhân bất tri, Mạc Tà do tác âm phong xuy. Nguy nhiên lưu trấn Nhạn Môn tái, Thử thạch vô dị Yến Nhiên bi.

Chú thích: Tác giả bài thơ này là nhà thơ Lang Nhược Y thời nhà Thanh, được ghi chép trong Đại Châu Chí quyển 6.

1. Lỗi khỏa: Rất nhiều đất đá tích tụ lại.
2. Đăng đàn: Nghi lễ long trọng thời cổ đại khi bổ nhiệm tướng soái.
3. Hồng nghê: Ví với tài hoa xuất chúng, hào khí ngất trời của con người.
4. Thần dã tật hiền Mỹ vô thuật: Gian thần Vương Thần đố kỵ người tài, chủ soái Phan Mỹ không có tài thống soái.
5. Sư xuất bất mưu chiếm dĩ luật: Ý nói ra quân không có mưu lược, câu nệ vào quân luật một cách cứng nhắc.
6. Phụ qua: Chỉ việc phải đánh một trận chắc chắn thất bại.
7. Trường hào lệ bái ức: Chiến sĩ chỉ có thể gào thét kêu vang, nước mắt đầm đìa ướt đẫm cả ngực.
8. Ngũ đinh thần lực Bắc Bình thỉ: Mô tả võ nghệ của Dương Lục Lang tựa như sức mạnh xẻ núi của năm vị thần lực (Ngũ Đinh khai sơn), chấn nhiếp quân địch phương bắc.
9. Cựu sự luân vong nhân bất tri, Mạc Tà do tác âm phong xuy: Đáng tiếc là những vinh quang năm xưa của các chiến sĩ Dương gia phần lớn đã bị thế gian lãng quên, tựa như thanh bảo kiếm Mạc Tà, tượng trưng cho trung hồn chưa tán, vẫn đang vang vọng giữa đất trời.
10. Yến Nhiên bi: Chỉ điển cố Đậu Hiến đại phá Bắc Hung Nô, khắc đá ghi công bài Phong Yến Nhiên Sơn Minh.

◎ Vịnh từ đường Ngũ Lang ở Ngũ Đài Sơn

Quốc thổ liêu liêu mã bất tê, Bạch vân thâm tỏa Ngũ Lang từ. Tống gia thế giới biến thành mộng, Thiết côn thường niêm dục hận ai.

Chú thích: Bài này do tăng nhân Thích Trấn Trừng thời nhà Minh sáng tác, trích từ Thanh Lương Sơn Chí.

1. Quốc thổ liêu liêu mã bất tê: Chiến trường Tống – Liêu năm xưa nay đã trống trải lạnh lẽo, anh hùng thành người muôn năm cũ, tiếng ngựa hí cũng đã dứt.
2. Thiết côn thường niêm: Cây gậy sắt (binh khí của Dương Ngũ Lang) năm xưa từng thường xuyên nắm chặt không rời tay.

◎ Vịnh Dương Ngũ Lang nhị thủ

Tống thế công thần chí dị thường, Khí danh lâm hạ học tăng lang. Càn khôn đáo thử ai khảm tịnh, Độc hứa anh phong động đế vương.

A sư công nghiệp dữ thiên tề, Hận sát đan thanh bất dữ đề. Thảng đắc tướng quân thường tại thế, Tống triều tranh khẳng thuộc thiền vu.

Chú thích: Bài này do tăng nhân Thích Trấn Trừng thời nhà Minh sáng tác, trích từ Thanh Lương Sơn Chí.

1. Khí danh lâm hạ: Nấp bóng núi rừng để xuất gia.
2. Ai khảm tịnh: Có ai có thể sánh ngang hàng với ông.
3. Hận sát đan thanh bất dữ đề: Cảm thán vì không để lại bức họa chân dung cũng như sử tích của ông.
4. Tống triều tranh khẳng thuộc thiền vu: Triều Tống sao có thể cam chịu khuất phục cầu hòa, xưng thần trước ngoại tộc.

◎ Hang Dẫn Mã

Tống nghiệp thiên an nhất thủy phân, Dư đồ kim dĩ tận Yến Vân. Dã khoáng sa bình lăng cốc dị, Canh dân do thuyết Lục tướng quân.

Chú thích: Tác giả bài này là nhà thơ Vương Linh Phong thời nhà Minh.

1. Dư đồ: Cương vực lãnh thổ của quốc gia.
2. Dã khoáng sa bình lăng cốc dị: Địa mạo núi đồi và thung lũng đã biến đổi, ý chỉ cảnh vật năm xưa nay đã đổi thay.

◎ Vô đề

Cự Mã hà biên cổ chiến trường, Thổ hoa mai một lục trầm thương. Chí kim thôn cổ manh từ lý, Uy chấn tam quan thuyết Lục Lang.

Chú thích: Tác giả bài này là nhà thơ Phan Tổ Âm thời nhà Thanh, trích từ Tần Du Nhật Ký.

1. Lục trầm thương: Loại thương được chế tác bằng tre xanh đậm.
2. Thôn cổ manh từ: Các hình thức hát kể truyện, hí khúc, ca kịch truyền thống trong dân gian…

◎ Miếu Dương Lục Lang

Sùng hữu Dương Lang miếu, Kỳ như Tống sậu hà. Thương tâm không chiến phạt, Cực mục thả sơn hà. Vân điểu nhân năng thuyết, Tanh tao hận bất ma. Trừ hung chiêu đại liệt, Ưng úy cửu nguyên đa.

Chú thích: Tác giả bài này là nhà thơ Doãn Canh thời nhà Minh, thu thập trong Sóc Dã Tập.

1. Cực mục: Nhìn hết tầm mắt, phóng tầm mắt ra tận phương xa.
2. Vân điểu nhân năng thuyết, tanh tao hận bất ma: Ý nói sự tích anh hùng của Dương Lục Lang tựa như mây nổi chim ngàn được truyền tụng trong dân gian; thế nhưng nỗi nhục quốc phá gia vong trước kẻ thù đến nay vẫn khó lòng gột rửa.
3. Trừ hung chiêu đại liệt, ưng úy cửu nguyên đa: Mô tả tinh thần anh liệt chống chọi kẻ thù mạnh phương bắc suốt cuộc đời của Dương Lục Lang, tráng cử này đủ để an ủi vô số trung hồn nơi chín suối.

◎ Vô đề

Á Cốc thành hoang Tiêu Toản mộ, Tang Can hà cận Mạnh Lương doanh. Hành nhân đa thiểu hưng vong cảm, Lạc nhật thu yên họa giác thanh.

Chú thích: Tác giả bài này là nhà thơ Phan Tổ Âm thời nhà Thanh, trích từ Tần Du Nhật Ký.

1. Á Cốc thành: Có lẽ nằm ở thôn Á Hình, huyện Hùng, tỉnh Hà Bắc ngày nay.
2. Họa giác: Loại nhạc cụ thổi bằng ống thời cổ đại, được dùng trong quân đội để cảnh giới, chấn hưng quân sĩ, truyền lệnh và chỉ huy.

◎ Viếng mộ Dương Thất Lang phú thơ

Tàn kiệt đài thâm tú đoạn văn, Lộ bàng chỉ điểm Thất Lang phần. Nhạc gia phụ tử Dương huynh đệ, Tam bách niên lai cộng chiến huân.

Chú thích: Tác giả bài này là Chu Nhân Giáp, tri huyện Phồn Sĩ, Sơn Tây thời nhà Thanh.

1. Tú đoạn văn: Rêu xanh mọc đầy trên bia gãy, khiến cho văn bia mờ mịt gần như không thể đọc được nữa.
2. Cộng chiến huân: Ở những thời đại khác nhau nhưng cùng lập nên chiến công hiển hách để bảo vệ Trung Nguyên.

Phần đính kèm: Danh sách các di tích liên quan đến Dương Gia Tướng (Tuyển chọn)

1. Dương Trung Vũ Từ: Nằm ở thôn Lộc Đề Giản, trấn Táo Lâm, huyện Đại, thành phố Hân Châu, tỉnh Sơn Tây. Đây là từ đường nhà họ Dương, được xây dựng để tưởng niệm vị tướng kháng Liêu thời Bắc Tống là Dương Nghiệp.
2. Thành Dương Lục Lang: Nằm ở thôn Bồn Oai, hương Hồ Dục, cách huyện Đại, tỉnh Sơn Tây 20 km về phía đông bắc.
3. Dương Sơn: Còn có tên là Dương Sơn, nằm ở gần huyện Từ Thủy, tỉnh Hà Bắc, tương truyền là nơi Dương Diên Chiêu mai phục binh lính đại bại quân Khiết Đan.
4. Dương Gia Lầu: Có tên là Lầu Vọng Hải Lục Lang, nằm ở góc đông bắc thôn Lưu Gia, phía nam huyện lỵ Từ Thủy, tỉnh Hà Bắc.
5. Lục Lang Trại: Nằm trên ngọn núi phía đông cửa bắc Nhạn Môn Quan, huyện Đại, tỉnh Sơn Tây, tương truyền là nơi Dương Diên Chiêu từng đóng quân phòng thủ.
6. Trấn Ngưu Đầu: Nằm ở phía nam huyện Cố An, tỉnh Hà Bắc, tương truyền Dương Diên Chiêu từng bày hỏa ngưu trận đánh bại quân Liêu tại đây nên có tên gọi này.
7. Vương Gia Trại: Nằm trong vùng sông nước Bạch Dương Điển, tỉnh Hà Bắc, tương truyền khi Dương Diên Chiêu làm Đoàn luyện sứ Bảo An Châu đã xây dựng thủy quân đại trại tại đây.
8. Đê Lục Lang: Nằm trong địa giới huyện Bá, tỉnh Hà Bắc, tương truyền do Dương Diên Chiêu đắp để hành quân vượt sông.
9. Hang giấu binh Lục Lang: Nằm ở gần Đông Quan, thành phố Bảo Định, tỉnh Hà Bắc, tương truyền đường hầm trong hang dài hàng trăm dặm, do Dương Diên Chiêu xây dựng.
10. Miếu Lục Lang: Nằm ở thôn Bạch Gia Ngật Đáp, trấn Tín An, phía đông thành phố Bá Châu, tỉnh Hà Bắc, tương truyền do bách tính xây dựng để tưởng nhớ Dương Diên Chiêu.
11. Thiên Ba Dương Phủ (Cựu trạch Dương Lục Lang): Nằm ở phía trong cửa Nghi Thu, phía tây bắc huyện cũ Nghi Khai Phong, tỉnh Hà Nam, là phủ đệ của một nhà họ Dương.
12. Đá Thử Đao: Nằm trên con đường lớn cách huyện Đại, tỉnh Sơn Tây tám dặm về phía bắc, tương truyền Dương Diên Chiêu từng thử đao tại đây.
13. Sông Cắm Tên (Tháp Tiễn Lĩnh): Nằm ở huyện Lai Nguyên, tỉnh Hà Bắc, tương truyền Dương Diên Chiêu từng cắm tên ở đây, trên đá vẫn còn lưu lại vết tích.
14. Thành Toại: Nằm cách huyện lỵ Từ Thủy, tỉnh Hà Bắc hơn mười km về phía tây bắc, nơi Dương Diên Chiêu đại bại quân Liêu.
15. Không Thành: Nằm cách huyện Vĩnh Thanh, tỉnh Hà Bắc 7.5 km về phía tây bắc, tương truyền Dương Diên Chiêu từng dùng không thành kế đánh bại quân Liêu tại đây.
16. Chùa Minh Nguyệt: Nằm ở góc tây bắc thôn Phơi Mã Đài, hương Phơi Mã Đài, Tân Khu Hùng An, tỉnh Hà Bắc, tương truyền Dương Diên Chiêu từng bảo vệ ngôi chùa này và đại bại Hàn Xương tại đây.
17. Chùa Long Tuyền: Nằm ở trấn Tín An, thành phố Bá Châu, tỉnh Hà Bắc, tương truyền Dương Diên Chiêu từng hiển thần tích mọc gỗ trong giếng cổ tại nơi này.
18. Nhất Mẫu Tuyền: Nằm ở đầm Đường Bạc, phía tây thành phố Bảo Định, tỉnh Hà Bắc, tương truyền Dương Diên Chiêu từng chém chết rồng ác tại đây.
19. Thôn Tiểu Vương Đô: Nằm ở trấn Bình Thư, huyện Đại Thành, thành phố Lang Phường, tỉnh Hà Bắc, tương truyền là nơi Dương Diên Chiêu gặp gỡ Vương Lan Anh.
20. Thành Mạnh Lương: Nằm cách thành phố Hân Châu, tỉnh Sơn Tây 35 km về phía tây bắc, tương truyền là nơi Mạnh Lương đóng quân.
21. Nhà Mạnh Lương: Nằm ở gần khu vực cách huyện lỵ Từ Thủy, tỉnh Hà Bắc 20 km về phía nam, tương truyền Mạnh Lương từng trú đóng tại đây, gần đó có cọc buộc ngựa Mạnh Lương, tường cản ngựa.
22. Trại Tiêu Toản: Nằm ở gần khu vực Tây Sơn, thành phố Nguyên Bình, tỉnh Sơn Tây, tương truyền Tiêu Toản từng trú đóng tại đây.
23. Mộ Tiêu Toản: Nằm trong địa giới huyện Hùng, tỉnh Hà Bắc, tương truyền là nơi chôn cất xương cốt của Tiêu Toản.
24. Lão Quân Đường: Nằm ở góc tây bắc huyện Vĩnh Thanh, tỉnh Hà Bắc, tương truyền Xà Thái Quân từng đóng quân tại đây.
25. Mộ Xà Thái Quân: Nằm ở thôn Chiết Oa, cách huyện Bảo Đức, thành phố Hân Châu, tỉnh Sơn Tây 20 km về phía nam.
26. Tống Lục Khẩu: Nằm ở phía nam huyện An Thứ, tỉnh Hà Bắc, tương truyền Dương Bát Muội từng đại phá thiết giáp binh của nguyên soái quân Liêu là Hàn Xương tại đây.
27. Thôn Mã Lục Lang: Nằm ở huyện Đại Thành, thành phố Lang Phường, tỉnh Hà Bắc, tương truyền là nơi Dương Diên Chiêu và Vương Lan Anh thành hôn.
28. Trại Mục Kha: Nằm ở thôn Mục Gia Khẩu, khu phong cảnh Thập Độ, quận Phòng Sơn, thành phố Bắc Kinh, tương truyền là nơi Mục Quế Anh đóng quân.
29. Đài Hợp Hôn: Nằm ở trấn Ngân Phường, huyện Lai Nguyên, thành phố Bảo Định, tỉnh Hà Bắc, tương truyền là nơi Dương Tông Bảo và Mục Quế Anh kết hôn.
30. Vách núi Nhỏ Lệ (Tích Lệ Nhai): Nằm ở hẻm Cổ Lãng, tỉnh Cam Túc, tương truyền là nơi các Dương Môn Nữ Tướng tử trận và chôn cất xương cốt.

◎ Thuyết minh: Theo khảo chứng của người viết, các địa danh và di tích lịch sử liên quan đến Dương Gia Tướng phần lớn nằm trong địa giới các tỉnh Hà Bắc, Sơn Tây, Sơn Đông, Bắc Kinh… của Trung Quốc đại lục ngày nay. Thời cận đại có học giả thống kê trên toàn quốc có tổng cộng 354 địa phương mang tên gọi liên quan đến họ, trải dài khắp nam bắc đất nước. Ở Trung Quốc đại lục có ít nhất 10 ngôi miếu thờ phụng Dương Gia Tướng, trong khi ở Đài Loan có 5 ngôi miếu. Danh sách trên đây chỉ là lược kê sơ bộ một số địa danh tiêu biểu.

Sử liệu tham khảo:

• “Tống sử ‧ Liệt truyện thứ ba mươi mốt”
• “Dương Gia Tướng cố sự khảo tín lục” tác giả Dư Gia Tích, xuất bản năm 1945
• “Dương Gia Phủ thế đại trung dũng thông tục diễn nghĩa” thời nhà Minh, khuyết danh, Tần Hoài Mặc Khách hiệu đính
• “Lưỡng Tống chí truyện” thời nhà Minh, tác giả Hùng Đại Mộc, Tần Hoài Mặc Khách hiệu đính
• “Dương Gia Tướng (Mục Quế Anh) truyền thuyết” Nhà xuất bản Nhiếp ảnh Mỹ thuật Bắc Kinh, xuất bản năm 2015, do Cao Tuyết Tùng chỉnh lý
• “Dương Gia Tướng ngoại truyện” Nhà xuất bản Thiếu niên Nhi đồng Hà Bắc, xuất bản năm 1986, do Triệu Vân Nhạn thu thập chỉnh lý

Theo Epoch Times