Triển lãm Inscape: Những nội cảnh mở ra từ thế giới hữu hình của Tom Hricko

Sau triển lãm Alternate Existence/s – Những thực tại thay thế từng gây tiếng vang vào năm 2022, không gian nghệ thuật Noirfoto tiếp tục giới thiệu tới công chúng triển lãm Inscape của Tom Hricko – một nghệ sĩ đã dành hơn nửa thế kỷ để theo đuổi khả năng biến đổi của nhiếp ảnh.

Được giám tuyển bởi Hương Mi Lê, triển lãm lần này không đơn thuần là một cuộc trưng bày hình ảnh, mà là hành trình đi sâu vào “nội cảnh” của vật thể, nơi những gì quen thuộc nhất trong đời sống bỗng trở nên siêu thực, mơ hồ và đầy mê hoặc.

Ở Tom Hricko, nhiếp ảnh chưa bao giờ chỉ là công cụ ghi chép hiện thực. Ông xem nó như một phương tiện để bóc tách những lớp thực tại khác nhau đang cùng tồn tại trong thế giới hữu hình. Điều này đã được thể hiện xuyên suốt thực hành nghệ thuật kéo dài hơn 40 năm của ông, từ những thử nghiệm phòng tối thủ công cho đến các thao tác kỹ thuật số đương đại.

Trong triển lãm Alternate Existence/s, Tom từng giới thiệu những tác phẩm trải dài từ năm 1977 đến 2022, cho thấy sự chuyển động không ngừng của tư duy thị giác và kỹ thuật nhiếp ảnh.

Chân dung Tom Hricko

Sinh năm 1945 tại Mỹ, Tom Hricko là nhiếp ảnh gia mỹ thuật đồng thời là nhà giáo dục nghệ thuật giàu ảnh hưởng. Ông từng giảng dạy nhiếp ảnh và kỹ thuật in tại Đại học bang New York ở Purchase và Đại học Fairfield, đồng thời nhận Học bổng Nhiếp ảnh của Hội đồng Nghệ thuật Connecticut năm 1980.

Những năm đầu thập niên 1990, ông cộng tác với Lexington Labs để sản xuất ảnh cho nhiều nhiếp ảnh gia thương mại và mỹ thuật, trong đó có Bert Stern với series nổi tiếng Marilyn Monroe – The Last Sitting. Nhưng có lẽ điều khiến Tom Hricko trở nên đặc biệt với công chúng Việt Nam chính là việc ông đã sống tại Việt Nam từ năm 1994 và xem nơi đây như quê hương thứ hai của mình.

Chính sự gắn bó sâu sắc ấy khiến thực hành nghệ thuật của Tom không mang cảm giác của một người quan sát bên ngoài, mà là một nghệ sĩ thực sự đối thoại với không gian, ký ức và chiều sâu văn hóa nơi ông sống.

Trong nhiều bộ tác phẩm thực hiện tại Việt Nam, ông không tái hiện phong cảnh theo lối tài liệu hay du ký thường thấy.

Thay vào đó, cảnh vật được chuyển hóa thành những lớp hình ảnh chồng lấp, nơi ánh sáng, màu sắc và thời gian liên tục làm nhiễu cảm nhận thị giác của người xem. Những công trình cổ ở Huế, các mặt biển, cành hoa hay vật thể đời thường dưới ống kính Tom đều trở thành những cánh cổng dẫn sang một thực tại khác gom mọi quy chiếu quen thuộc về không gian và thời gian dường như tan biến.

Nếu Alternate Existence/s là một triển lãm đem đến những phong cảnh nhân tạo đưa người xem vào thế giới song song, mang tính nhìn lại toàn bộ hành trình sáng tác của Tom Hricko, thì Inscape giống như một bước tiến sâu hơn vào thế giới nội tâm của nghệ sĩ. Khái niệm “inscape” vốn gợi nhắc tới phần bản chất bên trong của sự vật – thứ vượt lên trên hình dạng bề mặt để chạm tới linh hồn của vật thể. Với Tom Hricko, mỗi bức ảnh không chỉ là hình ảnh của một cái cây, một bông hoa hay một vùng phong cảnh, mà là sự hiển lộ của những tiềm lực ẩn sâu trong chúng.

Thông qua kỹ thuật nhiếp ảnh điêu luyện, ông làm biến dạng cảm nhận thông thường của mắt nhìn. Những vật thể quen thuộc trở nên phi trọng lực, bảng màu bị chuyển dịch sang những sắc độ không tồn tại trong tự nhiên, còn ánh sáng được sử dụng như một chất liệu mang tính kiến tạo hơn là mô tả. Các tác phẩm vì thế luôn gợi cảm giác vừa gần gũi vừa xa lạ, như thể người xem đang đứng trước một giấc mơ được cấu thành từ chính thế giới thực.

Điều đáng chú ý trong thực hành của Tom Hricko là ông chưa bao giờ xem công nghệ hay kỹ thuật là đích đến cuối cùng. Từ thời kỳ làm việc trong phòng tối thủ công cho đến hiện tại với kỹ thuật số, mọi thao tác của ông đều nhằm phục vụ một câu hỏi lớn hơn: nhiếp ảnh có thể mở ra bao nhiêu tầng thực tại khác nhau?

Trong một chia sẻ trước đây, ông từng nói nhiếp ảnh cho phép ông “trích xuất một hình ảnh từ thực tại được chấp nhận và biến đổi nó thành hiện thể của một thực tại khác”. Chính suy nghĩ ấy đã trở thành sợi dây xuyên suốt toàn bộ sự nghiệp của ông.

Sự trở lại của Tom Hricko cùng Inscape cũng cho thấy vai trò bền bỉ của Noirfoto trong việc xây dựng một không gian dành cho nhiếp ảnh nghệ thuật tại Việt Nam. Không chỉ là nơi trưng bày, Noirfoto còn đóng vai trò như một xưởng thực hành, nơi gìn giữ các giá trị của nhiếp ảnh thủ công giữa thời đại kỹ thuật số phát triển mạnh mẽ.

Việc tiếp tục đồng hành cùng Tom Hricko sau Alternate Existence/s cho thấy mối kết nối đặc biệt giữa nghệ sĩ với cộng đồng nghệ thuật Việt Nam – một mối quan hệ được nuôi dưỡng bằng sự thấu hiểu, tôn trọng và niềm tin vào sức mạnh của hình ảnh.

Trong Inscape, Tom Hricko không cố gắng đưa người xem thoát khỏi thực tại. Trái lại, ông khiến chúng ta nhìn lại thế giới quen thuộc bằng một trực giác khác. Đó là khoảnh khắc người xem nhận ra rằng bên trong mỗi vật thể tưởng như bình thường đều tồn tại một chiều sâu bí ẩn, một “nội cảnh” riêng đang âm thầm chuyển động. Và nhiếp ảnh, qua lăng kính của Tom Hricko, chính là phương tiện để những nội cảnh ấy được hiển lộ.

CÁC TRIỂN LÃM NHIẾP ẢNH:

Harper’s Bazaar Vietnam