Tập san Văn hóa Anh ngữ: Nữ thần Tự do cầm gì trên tay? —— Các chữ số La Mã trong cuộc sống

Nhiều người từng đến New York và ngắm nhìn Tượng Nữ thần Tự do (Statue of Liberty) từ xa, nhưng chưa chắc đã chú ý đến tấm phiến đá mà bà đang nắm chặt ở tay trái. Trên tấm bảng đó có khắc dòng chữ:

JULY IV MDCCLXXVI

July là “tháng Bảy” trong tiếng Anh, IV là số “bốn” trong chữ số La Mã, và MDCCLXXVI chính là “1776” — gộp lại, đó chính là Ngày Độc lập của Hoa Kỳ: ngày 4 tháng 7 năm 1776.

Nhà thiết kế đã không viết trực tiếp là July 4, 1776 mà lại lựa chọn chữ số La Mã. Lựa chọn này hoàn toàn không phải là ngẫu nhiên. Chữ số La Mã ở đây đóng vai trò như một loại ngôn ngữ, nó tuyên bố rằng: Tinh thần lập quốc của quốc gia này có một phần bắt rễ từ truyền thống cộng hòa của La Mã cổ đại.

Và hình dáng của tấm bảng đó cũng có lai lịch rất lớn. Nó không phải là một hình chữ nhật bình thường, mà ở hai bên cạnh đều có một chiếc quai nhô ra, hình chế tác này trong tiếng Latinh được gọi là tabula ansata, một kiểu dáng thường thấy trên các văn bia và công văn chính thức của La Mã cổ đại. Nói cách khác, thứ mà Nữ thần Tự do nâng trong tay không chỉ là một ngày tháng, mà là một tấm bia đá mang đậm phong cách La Mã từ đầu đến chân.

Cụ thể, “tabula ansata” (tiếng Latinh, nghĩa là “tấm bảng có quai cầm”) là một loại bảng khắc hình chữ nhật có các phần cánh bên hình thang, thường xuất hiện trong nghệ thuật La Mã, Hy Lạp và Ai Cập cổ đại, dùng để hiển thị các văn bia, ví dụ như lời đề tặng cung hiến, minh văn kỷ niệm hoặc sắc lệnh quân sự. Kể từ thời Augustus, hình thức này dần trở nên phổ biến. Phần “quai cầm” hình tam giác hoặc hình bán nguyệt ở hai bên vừa có thể làm bộ phận liên kết để cố định tấm bảng lên tường hoặc tượng điêu khắc, vừa có tác dụng làm khung viền trang trí.

Chữ số La Mã —— Bảy ký tự, hai nghìn năm lịch sử

Hệ thống chữ số La Mã cực kỳ ngắn gọn, toàn bộ “gia tài” chỉ có bảy chữ cái:

I (1), V (5), X (10), L (50), C (100), D (500), M (1000)

Trong đó, nguồn gốc của vài chữ cái khá giàu tính hình ảnh. I giống như một vạch khắc, là phương thức đếm nguyên thủy nhất; V được cho là đến từ lòng bàn tay mở ra, năm ngón tay tự nhiên tạo thành hình chữ V; X thì là hai chữ V đối nhau trên dưới, đại diện cho mười ngón tay của hai bàn tay gộp lại. Còn C và M là các chữ viết tắt của các từ Latinh — C đến từ centum (trăm), M đến từ mille (nghìn).

Quy tắc viết cũng đơn giản tương tự: các ký tự được sắp xếp từ lớn đến nhỏ, lần lượt cộng vào nhau. MDCCLXXVI tách ra sẽ là: M (1000) ﹢ D (500) ﹢ CC (200) ﹢ L (50) ﹢ XX (20) ﹢ V (5) ﹢ I (1), tổng cộng là 1776, không sai một li.

Điểm duy nhất cần lưu ý là quy tắc trừ: khi ký tự nhỏ xuất hiện ở bên trái ký tự lớn, nó biểu thị phép trừ. IV là 4, IX là 9, XL là 40, CM là 900. Quy tắc này xuất hiện là để tránh cách viết dài dòng như IIII hay VIIII — dẫu sao thì mũi đục của thợ đá cũng không phải là bền bỉ vô hạn.

Số IIII trên đồng hồ

Chữ số La Mã là hệ thống ghi số được sử dụng ở La Mã cổ đại, ngày nay vẫn rất phổ biến và có nhiều ứng dụng ở khắp nơi trong cuộc sống, ví dụ như đồng hồ, đặc biệt là những chiếc đồng hồ mang phong cách hoài cổ. Trên mặt số chữ số La Mã có một “ngoại lệ” nổi tiếng: số 4 thường được viết thành IIII, chứ không phải là IV theo đúng quy tắc.

Nguồn gốc của thói quen này có rất nhiều thuyết khác nhau. Thuyết được lưu truyền rộng rãi nhất là sự cân nhắc về đối xứng thị giác — phía bên phải của mặt đồng hồ có số VIII (8) với bốn đơn vị nét vẽ, nếu phía bên trái số 4 viết thành IV thì chỉ có hai ký tự, về mặt thị giác trông sẽ bị mất cân bằng; viết thành IIII, hai bên trái phải sẽ đối xứng và hô ứng với nhau. Một thuyết khác thì mang tính kịch tính hơn: nghe nói Vua Charles V của Pháp cho rằng IV là sự xúc phạm đối với chữ viết tắt tên thần Jupiter là IVPITER, nên đã hạ lệnh đổi viết thành IIII — câu chuyện này thật giả khó phân định, nhưng đủ để thuyết phục rằng chữ số La Mã trong lịch sử chưa bao giờ chỉ là toán học, mà nó còn liên can đến cả tín ngưỡng và chính trị.

Các nhà sản xuất đồng hồ hàng đầu như Rolex, Patek Philippe… cho đến nay vẫn沿dụng số IIII, cái “sai sót” này ngược lại đã trở thành biểu tượng của phong cách cổ điển.

Danh hiệu của quân chủ đọc thế nào?

Việc sử dụng chữ số La Mã trong danh hiệu của các quân chủ cũng ẩn chứa một chi tiết ngôn ngữ rất đáng để bàn.

Vua Anh Charles III (Charles Đệ Tam), Giáo hoàng Phanxicô I (Phanxicô Đệ Nhất), Vua Mặt Trời của Pháp Louis XIV (Louis Thập Tứ), Vua Anh Henry VIII (Henry Đệ Bát) — các con số trong những danh hiệu này được đọc theo số thứ tự chứ không phải số đếm.

Cách đọc trong tiếng Anh là thêm từ the vào trước con số và đọc thành số thứ tự:

• Charles III → Charles the Third
• Henry VIII → Henry the Eighth
• Louis XIV → Louis the Fourteenth

Từ the này không thể bỏ qua, nó chuyển đổi ý nghĩa của con số từ “số lượng” sang “thứ hạng” — nghĩa là “vị hoàng đế thứ mấy trong số các quân chủ trùng tên”. Giống như thứ hạng trong cuộc thi, bạn sẽ nói là he finished third chứ không phải he finished three.

Tiếng Pháp thì có một ngoại lệ thú vị: “Đệ Nhất” phải dùng từ chuyên dụng premier, nói là Louis premier; nhưng từ vị thứ hai trở đi, tiếng Pháp ngược lại trực tiếp sử dụng số đếm, Louis XIV đọc là Louis quatorze (quatorze là số đếm “mười bốn”), chứ không phải số thứ tự. Điều này hoàn toàn trái ngược với thói quen của tiếng Anh.

Cách xử lý của tiếng Trung (và tiếng Việt) là dứt khoát nhất — chữ “Thế” (đối với tiếng Việt là “Đệ” hoặc “Thế”) bản thân nó đã chứa hàm ý của số thứ tự, nói “Henry đệ bát” (hoặc Henry VIII), “Louis thứ mười bốn” (hoặc Louis XIV), không cần phải thêm chữ “thứ” vào trước nữa, ngữ nghĩa đã hoàn chỉnh rồi.

Chữ số La Mã ngày nay có mặt ở khắp nơi

Rời khỏi hoàng thất và bảo tàng để quay về với cuộc sống thường nhật, dấu vết của chữ số La Mã thực ra vẫn có thể bắt gặp ở khắp mọi nơi:

• Năm bản quyền ở cuối phim: Hollywood từ lâu đã có thói quen viết năm sản xuất thành chữ số La Mã, ví dụ như © MMXXVI. Đôi khi đây là hành vi cố ý — để khán giả phổ thông không dễ dàng đọc ra năm sản xuất ngay từ cái nhìn đầu tiên, bộ phim nhờ thế sẽ không dễ bị cảm giác “mau già”.
• Số kỳ của các sự kiện thể thao: Gần như là lãnh địa cố định của chữ số La Mã. Giải Siêu cúp Bóng bầu dục Mỹ (Super Bowl) kiên trì dùng chữ số La Mã để đặt tên cho mỗi kỳ giải, mãi cho đến kỳ thứ 50 (Super Bowl 50) mới phá lệ chuyển sang dùng chữ số Ả Rập — lý do chính thức của ban tổ chức là “chữ cái L trông không đủ khí thế”, sau đó họ lại khôi phục lệ cũ.
• Số trang phần lời tựa của sách học thuật: Thường dùng chữ số La Mã viết thường i, ii, iii, iv… phần nội dung chính mới bắt đầu từ chữ số Ả Rập 1. Lợi ích là khi chỉnh sửa lời tiền ngôn, nó sẽ không làm đảo lộn việc biên số trang của phần nội dung chính — thói quen này vẫn được vận dụng cho đến nay, bạn lật mở bất kỳ một cuốn sách học thuật xuất bản chính thức nào, đa phần đều có thể nhìn thấy.
• Các điều khoản sửa đổi của Hiến pháp Hoa Kỳ: Cũng được đánh số bằng chữ số La Mã theo thứ tự: Amendment I bảo hộ tự do ngôn luận và tự do tôn giáo, Amendment II là quyền sở hữu súng, Amendment XIV xác lập nguyên tắc bảo hộ bình đẳng công dân. Trong một văn bản trang nghiêm như Hiến pháp, chữ số La Mã gánh vác không chỉ là việc xếp thứ tự, mà còn là một sự kính trọng đối với tinh thần cộng hòa cổ điển.

Tại sao chữ số La Mã lại mang lại “cảm giác khác biệt”?

Đến đây, có lẽ chúng ta đã có thể trả lời cho một câu hỏi căn bản hơn: Chữ số La Mã vẫn được sử dụng rộng rãi trong thời hiện đại, rốt cuộc là dựa vào cái gì?

Câu trả lời không phải là tính thực dụng — luận về sự tiện lợi khi tính toán, chữ số Ả Rập vượt trội hơn nó rất nhiều. Sức sống của chữ số La Mã đến từ các mã văn hóa mà nó mang theo.

Chữ số La Mã được sinh ra vào thời đại của khắc đá. Các ký tự đường thẳng như I, V, X tự nhiên rất phù hợp cho lưỡi đục thao tác trên mặt đá; còn các hình vòng cung của 2, 3, 5 thì lại rất khó khắc. Đền thờ, khải hoàn môn, bia mộ — những không gian công cộng quan trọng nhất của La Mã cổ đại đều lưu lại dấu ấn của chữ số La Mã. Hai nghìn năm trôi qua, khi con người nhìn thấy chữ số La Mã, họ sẽ vô thức liên tưởng đến chất cảm của vật liệu đá, sức nặng của lịch sử và sự trang nghiêm của các nghi lễ.

Đây chính là thâm ý của việc Tượng Nữ thần Tự do lựa chọn chữ số La Mã. Tấm bảng tabula ansata trên tay bà khắc một ngày tháng, nhưng thứ truyền đi lại là một bản tuyên ngôn: Cộng hòa non trẻ này kế thừa di sản tinh thần của La Mã cổ đại, và sẽ mang nó tiến vào một thế giới mới.

Theo Epoch Times