Tại sao nỗ lực lại khiến bạn lo âu hơn? Đừng để chủ nghĩa hoàn hảo bào mòn sức khỏe của bạn

Trong nhịp sống hiện đại hối hả, chúng ta thường nghe đến cụm từ “chủ nghĩa hoàn hảo”, nhưng cái giá phải trả về mặt tâm lý ẩn sau nó thường vượt quá sức tưởng tượng. Nhiều người thể hiện năng lực thực thi đáng kinh ngạc nơi công sở, luôn sẵn sàng gánh vác trọng trách, nhưng lại vô tình sa lầy vào vũng bùn của “người hoạt động quá công suất” (over-functioner). Tuy nhiên, hành vi không ngừng tìm kiếm giá trị từ bên ngoài này thường dẫn đến sự kiệt quệ cả về thể chất lẫn tinh thần. Chuyên gia tâm lý Doãn Diệp Sắt đã chia sẻ một ca lâm sàng trong cuốn “Chúng ta không hoàn hảo”, phân tích lý do tại sao sự cống hiến quá mức lại dẫn đến cạn kiệt tâm trí, đồng thời hướng dẫn người đọc nhìn nhận lại ảo tưởng về việc có thể kiểm soát mọi thứ, từ đó tìm kiếm sự cân bằng giữa thân và tâm trong cuộc sống bận rộn.

“Người hoạt động quá công suất”: Kiểu người “Cứ để đó cho tôi”

Gaby đặt chiếc túi của mình xuống sàn cạnh ghế sofa trong phòng khám của tôi. “Xin lỗi tôi đến trễ. Có vài tình huống khẩn cấp trong công việc cần phải giải quyết.” Cô ấy vừa nói với tôi vừa dán mắt vào điện thoại, vẫn đứng cạnh chiếc ghế sofa.

“Cô có muốn ngồi xuống trước không?” Tôi hỏi, cố gắng giúp cô ấy thoát khỏi trạng thái bận rộn đang làm cô ấy choáng váng rõ rệt. Cô ấy thậm chí còn chưa cởi áo khoác và quên mất việc phải ngồi xuống. Cuối cùng, sau khi gửi xong một tin nhắn khác, cô nhét điện thoại vào chiếc cặp tote nhồi nhét đầy đồ đạc. Cô ấy ngồi thẳng lưng, tinh thần vẫn trong trạng thái hưng phấn do làm việc không ngừng nghỉ, cô vẫn hơi mất tập trung và đang “vắt óc” suy nghĩ về một rắc rối trong công việc.

Gaby mô tả cho tôi nghe cô ấy đã trải qua tuần trước như thế nào. Ngày nào cô ấy cũng đến văn phòng sớm và luôn là người về cuối cùng. Hầu hết thời gian khi về nhà, cô ấy luôn có những việc nhà muốn làm, chẳng hạn như giặt giũ, dọn dẹp vật liệu đóng gói cần trả lại, hoặc tập thể dục. Kết quả là cô lại mở máy tính công ty và làm việc đến nửa đêm. Cuối cùng, cô ngủ gục ngay trên ghế sofa mà không lết nổi vào phòng ngủ. Mỗi khi bắt đầu buổi trị liệu, Gaby luôn phải mất vài phút mới có thể dần thư giãn và ổn định lại. Khi cô ấy tiếp tục giải thích các thói quen hàng ngày của mình, trạng thái tinh thần hưng phấn ban đầu bắt đầu thay đổi. Cô ấy ngả người ra sau ghế sofa, để sự nặng nề của ngày hôm đó từ từ lắng xuống.

“Tôi chỉ cảm thấy mình không thể nói không. Tôi không biết mình có thể tiếp tục với nhịp độ này nữa không, vì tôi thực sự thấy rất mệt. Nhưng tôi cũng không biết mình còn cách nào khác. Giá như thời gian có thể dừng lại thì tốt biết mấy. Tôi biết nghĩ như vậy thật ngốc nghếch, vì chúng ta không thể có nhiều thời gian hơn, nhưng tôi thực sự cần ai đó giúp tôi nhấn nút tạm dừng, để tôi có thể hoàn thành mọi thứ. Đúng không?”

Đặc điểm của người theo chủ nghĩa hoàn hảo: Theo đuổi năng suất và sự công nhận

Gaby là một trong số rất nhiều thân chủ mà tôi từng gặp, những người luôn ở trong trạng thái chạy nước rút từng phút từng giây. Nhóm người này sẽ tự mô tả mình là những người đạt thành tích vượt trội (overachiever), nhóm tính cách loại A, là kiểu người luôn cảm thấy mình phải tạo ra năng suất mọi lúc mọi nơi. Các thân chủ của tôi rất sẵn lòng thừa nhận mình là người theo chủ nghĩa hoàn hảo; họ muốn làm thì phải làm tốt nhất, không chấp nhận kết quả đứng thứ hai. Họ rất khó từ chối yêu cầu của người khác, vì họ luôn có thể giải quyết mọi việc một cách bình tĩnh trong lúc nguy cấp. Họ rất giỏi làm việc trong tình trạng bận rộn.

Mặc dù nhìn từ bên ngoài, họ đều rất thành công, có tính cạnh tranh, toát ra hào quang của sự thành tựu và tràn đầy năng lượng, nhưng trong thâm tâm họ lại vô cùng mệt mỏi, kiệt quệ sức lực mãn tính và chịu đựng sự lo âu nghiêm trọng. Thực ra họ không hề sống tốt nhờ những thành tựu đó, họ chỉ không biết nếu không làm như vậy thì sẽ ra sao.

Định nghĩa “chức năng quá cao”: Làm việc quá sức

Nhóm người này chính là những người được gọi là “hoạt động quá công suất” (over-functioner). Ví dụ về chức năng quá cao bao gồm làm việc quá sức (burnout), sắp xếp lịch trình quá dày đặc và cống hiến quá mức. Ví dụ, trong tay họ luôn có vô số nhiệm vụ và kế hoạch làm mãi không hết, luôn gánh vác “những việc vượt quá khả năng của bản thân”.

Những người hoạt động quá công suất thường phàn nàn rằng họ rất mệt, cảm thấy thời gian không bao giờ là đủ, mỗi khi được hỏi “Bạn khỏe không?”, họ sẽ luôn trả lời “Tôi đang rất bận”, và họ hoàn toàn nói thật. Họ cảm thấy dường như mình không có cả thời gian để thở.

Xây dựng giá trị bản thân: Địa ngục vô gián của việc đòi hỏi từ bên ngoài

Những người hoạt động quá công suất tin rằng, nếu họ có thể làm thêm một chút, trả lời thêm vài email, hoàn thành thêm vài dự án, mọi chuyện sẽ suôn sẻ. Và không chỉ mọi chuyện suôn sẻ, người khác cũng sẽ thấy họ rất xuất sắc và có giá trị. Họ xây dựng phần lớn giá trị bản thân dựa trên số lượng công việc họ có thể hoàn thành. Hoạt động quá mức là một con đường, và chúng ta cố gắng thông qua nó để giải quyết khao khát được người khác công nhận là “hoàn hảo” hoặc “đủ tốt”. Chúng ta muốn được người khác coi là nhân viên tốt, cha mẹ tốt, ○○ tốt (hãy tự điền vào chỗ trống). Nếu chúng ta có được sự công nhận của người khác, thì chúng ta mới thực sự được coi là đủ tốt.

Brené Brown cho rằng, đây chính là việc “tìm kiếm giá trị bản thân từ bên ngoài” (trích từ Món quà của sự không hoàn hảo, 2013). Điều này tương đương với việc tự đẩy mình vào một địa ngục vô gián của việc không ngừng theo đuổi thành tích, điểm số và chứng minh bản thân. Đáng buồn thay, nhiệm vụ bất khả thi mà những người hoạt động quá công suất gánh vác là phải tìm cách sử dụng mọi thông tin và công nghệ mới nhất, cùng với những mục tiêu phải dựa vào sự nỗ lực mới có thể đạt được, để tiếp tục chống đỡ. Con đường này không có điểm dừng, vì bạn sẽ luôn có thể làm được nhiều hơn thế.

Đối mặt với sự hữu hạn của sinh mệnh: Vứt bỏ ảo tưởng kiểm soát

Oliver Burkeman đã đề cập trong cuốn Bốn ngàn tuần lễ: Quản lý thời gian cho người phàm (Four Thousand Weeks: Time Management for Mortals) rằng việc bán mạng để giải quyết danh sách công việc cần làm là một nỗ lực vô ích để “chuẩn bị cho những việc trọng đại”. Ông cho rằng việc con người nỗ lực hoàn thành các danh sách việc cần làm để có được cảm giác thành tựu là một tâm lý rất bình thường.

Trong quá trình đọc cuốn sách này, tôi đã nhiều lần cảm thấy như được khai sáng, trong đó có một lần ông nói thẳng: “Bạn đã thất bại từ lâu rồi.” Ý ông muốn diễn đạt là, chúng ta cứ ngỡ rằng mình cần phải liên tục “thiết lập lại, điều chỉnh” và “chuẩn bị sẵn sàng cho những sự kiện lớn”, nhưng đó thực ra chỉ là một ảo tưởng mà những người theo chủ nghĩa hoàn hảo tự cho rằng mình có thể kiểm soát được mọi thứ và không muốn vứt bỏ.

(Bài viết được sự cho phép, trích từ cuốn sách “Chúng ta không hoàn hảo: Dành cho bạn, người luôn nỗ lực quá sức nhưng luôn cảm thấy chưa đủ tốt” của Nhà xuất bản Thế Mậu, tác giả: Chuyên gia tâm lý Doãn Diệp Sắt.)

Theo Vision Times