Người phụ nữ đứng sau thành công của Vincent Van Gogh

Johanna van Gogh-Bonger – Em dâu Van Gogh ngồi trong phòng khách căn hộ của bà tại Amsterdam (1914–1915)

Trong dòng chảy rực rỡ của lịch sử hội họa, cái tên Vincent van Gogh rực sáng như vì tinh tú. Thế nhưng, đằng sau hào quang của những đóa hướng dương rực rỡ hay bầu trời đêm đầy sao chính là Johanna van Gogh-Bonger, người em dâu của danh họa. Bà đã dùng cả cuộc đời mình để dệt nên một huyền thoại, đưa những kiệt tác của người anh chồng ra ánh sáng, biến chúng thành di sản vô giá của nhân loại.

Bản giao hưởng của định mệnh và nỗi đau

Johanna Gezina Bonger sinh năm 1862 trong gia đình trung lưu trí thức tại Amsterdam, Hà Lan. Ngay từ thời trẻ, bà đã bộc lộ sự thông tuệ và tâm hồn nhạy cảm, từng là giáo viên tiếng Anh tài năng với khả năng ngôn ngữ nhạy bén.

Định mệnh đã đưa bà gặp gỡ nhà buôn tranh lịch lãm và là em trai của Vincent, Theo van Gogh. Có tinh thần ổn định hơn anh trai mình, Theo vừa là chỗ dựa vừa là người hâm mộ lớn nhất của Vincent.

Họ kết hôn vào tháng 4 – 1889, cuộc hôn nhân khởi đầu bằng những lời hứa hẹn về hạnh phúc và những giấc mơ nghệ thuật.

Em dâu Van Gogh, Johanna van Gogh-Bonger và con trai Vincent Willem vào năm 1890. Ảnh: VAN GOGH MUSEUM.

Thế nhưng, bản giao hưởng cuộc đời bà sớm chuyển sang những nốt trầm đau thương. Chỉ trong vòng chưa đầy hai năm, Johanna phải gánh chịu hai cú sốc lớn: cái chết của Vincent vào tháng 7–1890 và chỉ sáu tháng sau đó, Johanna trở thành góa phụ với đứa con thơ ở tuổi 28 trước sự ra đi đột ngột của Theo.

Tài sản duy nhất bà thừa kế là căn hộ nhỏ tại Paris chứa đầy những bức tranh “vô giá trị” và hàng trăm lá thư cũ nát. Giữa sự bủa vây của nỗi cô đơn và sự hoài nghi từ giới nghệ thuật, người phụ nữ ấy đã chọn một lối đi không tưởng. Bà thay chồng thực hiện sứ mệnh đưa cái tên Van Gogh trở nên bất tử.

Em dâu Van Gogh “làm giá” cho nghệ thuật

Bức tranh mười lăm bông hướng dương trên nền vàng được danh họa Vincent van Gogh vẽ vào tháng 8–1888. Hiện vật thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Quốc gia ở London. Ảnh: VAN GOGH MUSEUM.

Trở về Hà Lan với kho tàng tranh bị xem là đống rác, người em dâu của Van Gogh không vội bán tháo để lấy tiền trang trải cuộc sống. Bà Johanna khắc ghi lời dặn của chồng: “Nghệ thuật thật sự không thể mua bằng tiền”. Ông Theo đã giao cho bà hai trách nhiệm: nuôi dạy con cái và đảm bảo tác phẩm của Vincent được “nhìn thấy và đánh giá cao nhất có thể”.

Với sự nhạy bén bà bắt đầu chiến lược “làm giá” đầy khôn ngoan. Bà hiểu rằng, nếu muốn thế giới hiểu Vincent, phải giữ tranh của ông ở vị thế cao quý nhất.

Để tăng cường sự hiện diện, Johanna tổ chức hàng loạt triển lãm đầy tính toán. Bà chỉ bán tranh cho những bộ sưu tập công cộng hoặc các bảo tàng uy tín trên toàn thế giới, để đảm bảo càng có nhiều người chiêm ngưỡng tác phẩm của Vincent càng tốt.

Johanna kiên quyết từ chối những lời ngỏ ý mua lẻ tẻ. Bà quan niệm: Nếu thực sự yêu thích và muốn hiểu rõ Van Gogh, hãy chiêm ngưỡng cả bộ sưu tập.

Bà luôn xem tranh của Vincent là báu vật cực kỳ quý hiếm và quan trọng. Đỉnh cao của sự nỗ lực này là buổi triển lãm vang dội tại bảo tàng Stedelijk ở Amsterdam vào năm 1905. Đó là sự kiện làm xoay chuyển hoàn toàn định kiến của công chúng. Lần đầu tiên, hơn 480 tác phẩm của Vincent được trưng bày cùng nhau khiến người ta bắt đầu nhìn thấy trong những nét cọ, những mảng màu rực rỡ ấy không phải là sự điên rồ, mà là tâm hồn khao khát cái đẹp đến tột cùng.

Thế giới mỹ thuật cũng cần quảng cáo

Bức họa Almond Blossom (hoa hạnh nhân) được vẽ nhân kỷ niệm cháu trai của Van Gogh ra đời. Ảnh: Google Arts & Culture Project

Johanna nhận ra rằng, để tranh của Vincent đi vào lòng người, họ cần phải thấu cảm nỗi đau đằng sau đó. Bà đã dành hàng thập kỷ tỉ mẩn dịch và biên tập hơn 600 bức thư mà hai anh em của danh họa gửi cho nhau.

Đến năm 1914, bộ thư từ quý giá này lần đầu tiên được công bố rộng rãi. Chính những con chữ đầy tâm huyết ấy đã trở thành cầu nối linh hồn. Qua sự biên tập tài tình và đầy yêu thương của Johanna, hình ảnh một Vincent cô độc, vật lộn với bệnh tật nhưng chưa bao giờ ngừng tình yêu với hội họa được phác họa.

Những lá thư đã biến nhiều bức tranh thành những tiếng kêu cứu và lời tự sự chân thành. Johanna không chỉ bán tranh, bà đang kể một câu chuyện khiến cả thế giới phải rơi lệ và ngưỡng mộ. Với vốn tiếng Anh điêu luyện, cho đến lúc qua đời vào năm 1925, Johanna đã dịch hai phần ba kho tàng thư tín này, đặt nền móng cho sự nổi tiếng toàn cầu của danh họa.

Hành trình tiếp nối di sản

Vincent Willem van Gogh – cháu trai danh họa (người ngồi trên ghế) trong ngày khánh thành Bảo tàng Van Gogh vào năm 1973. Ảnh: VAN GOGH MUSEUM.

Trong suốt hành trình từ năm 1891 đến 1925, Johanna đã bán gần 200 tác phẩm để duy trì cuộc sống và quảng bá tên tuổi của Van Gogh. Thế nhưng, có những bức tranh đối với bà là máu thịt, là kỷ niệm thiêng liêng về người chồng và người anh mà bà không nỡ rời xa. Điển hình nhất chính là bộ tranh Sunflowers – biểu tượng của ánh sáng và niềm hy vọng.

Tuy nhiên, vì vinh quang của Vincent, Johanna đã chấp nhận hy sinh. Năm 1924, bà đã đồng ý để một bức tranh Hoa hướng dương quý giá sang Bảo tàng Quốc gia London (The National Gallery). Trong bức thư gửi Giám đốc bảo tàng, bà viết rằng: “Đó là sự hy sinh vì vinh quang của Vincent”. Dẫu vậy, bà vẫn kiên quyết giữ lại một “bộ sưu tập cốt lõi” cho gia đình, trong đó có bức họa The Harvest (Mùa gặt) – biểu tượng của sự gieo trồng và gặt hái sau những gian truân.

Poster triển lãm Van Gogh tại Bảo tàng Stedelijk tại Amsterdam vào năm 1905.Ảnh: VAN GOGH MUSEUM.

Chính bộ sưu tập “linh hồn” này sau đó đã được con trai bà – Vincent Willem van Gogh tiếp nối và trở thành nền tảng để thành lập Bảo tàng Van Gogh tại Amsterdam vào năm 1973. Ước mơ của Johanna đã trọn vẹn khi nghệ thuật của Vincent chính thức trở thành tài sản vĩnh cửu của nhân loại.

Giờ đây, khi những cuốn sách về cuộc đời bà được xuất bản như một lời tri ân, thế giới nhận ra, nếu không có người phụ nữ ấy, ánh dương của Van Gogh có lẽ đã mãi mãi lặn khuất trong bóng tối. Johanna van Gogh-Bonger chính là người đã dệt nên huyền thoại bằng tình yêu, trí tuệ và niềm tin bất diệt vào cái đẹp.

TIN TỨC LIÊN QUAN

Harper’s Bazaar Việt Nam