“Khuông Lư đồ”: vẻ hùng vĩ của bức tranh được truyền cho Kinh Hạo

Hội họa sơn thủy truyền thống Trung Hoa thời Đường dần thoát khỏi vai trò làm nền cho tranh nhân vật, hình thành hai dòng lớn: sơn thủy thanh lục, còn gọi là kim bích, và sơn thủy thủy mặc. Đến thời Ngũ Đại Thập Quốc, các họa gia chú trọng quan sát tự nhiên, từ đặc điểm từng vùng phát triển phong cách Bắc phái với toàn cảnh núi non hùng tráng và Nam phái với cảnh sơn thủy bình viễn.

“Khuông Lư đồ” là bức tranh được truyền là tác phẩm của Kinh Hạo, người được gọi là thủy tổ sơn thủy Bắc phái. Tác phẩm nổi bật bởi khí thế hùng vĩ và thần vận; cách quy thuộc này không đồng nghĩa tác giả đã được xác định chắc chắn.

Kinh Hạo: một gương mặt tiêu biểu của tranh sơn thủy

Kinh Hạo là họa gia thời Hậu Lương thuộc Ngũ Đại, hoạt động trong nửa đầu thế kỷ X; năm sinh và năm mất chưa rõ. Ông tự Hạo Nhiên, quê ở Thấm Thủy, Sơn Tây; cũng có thuyết cho rằng ông quê Thấm Dương, Hà Nam.

Ông thông hiểu kinh sử, giỏi văn chương và đặc biệt sở trường vận dụng bút pháp, biến hóa sắc mực trong tranh sơn thủy. Ông từng nói: “Ngô Đạo Tử vẽ sơn thủy có bút mà không có mực; Hạng Dung có mực mà không có bút. Ta nên lấy sở trường của hai người, tạo nên một thể riêng.”

Cuối thời Đường, đầu Ngũ Đại, tình thế biến động, ông tránh loạn tại Hồng Cốc thuộc núi Thái Hành, Sơn Tây, tự xưng Hồng Cốc Tử. Trong thời gian ẩn cư, ông sớm tối quan sát sự biến đổi của núi, nước, cây và đá trước mắt, đồng thời tiếp thu kinh nghiệm sơn thủy đời Đường để mở ra lối vẽ toàn cảnh.

Ông viết luận thư “Bút pháp ký”. Kinh Hạo cùng đệ tử Quan Đồng được gọi chung là “Kinh–Quan sơn thủy”, có ảnh hưởng sâu rộng về sau.

Bố cục toàn cảnh của “Khuông Lư đồ”

Theo hồ sơ Bảo tàng Cố Cung Đài Bắc, tranh là dạng trục dọc, trên lụa, cao 185,8 cm và rộng 106,8 cm. Tác phẩm được truyền cho Kinh Hạo. Kích thước lớn khiến tác phẩm được ví với một bức đại trung đường như tấm bình phong, thể hiện phong cảnh Lư Sơn ở phía nam huyện Cửu Giang, Giang Tây.

Trong tranh, các đỉnh núi cao lớn, tầng tầng lớp lớp tạo khí thế khoáng đạt. Cây mọc trên núi với nhiều dáng vẻ; một dòng thác đổ xuống, đường núi uốn lượn đi lên. Ở vùng núi thấp hơn là vài ngôi nhà được vẽ tỉ mỉ.

Giữa các dãy núi, những lớp mực đậm nhạt diễn tả không gian xa gần. Trên triền thoải góc dưới bên phải có những cây thông đầy sức sống, tán lá dày. Mặt nước rộng mở, người lái thuyền thong thả chống sào.

Bố cục bao quát cả khe núi hiểm trở lẫn cầu nhỏ, dòng nước và nhà trong thôn, nên tác phẩm được gọi là sơn thủy toàn cảnh.

Diễn tả đường vân của núi đá

“Thuân pháp” là kỹ thuật đặc thù của tranh sơn thủy Trung Hoa dùng để diễn tả cấu trúc và vân của đá, đỉnh núi và vỏ cây. Họa gia trước tiên vẽ đường viền, rồi sử dụng các nét khác nhau và bút nghiêng với mực khô. Các kiểu gồm phi ma, chiết đới, phủ phách, hà diệp, vũ điểm và mễ điểm.

Trong tác phẩm, những nét dày như hạt mưa, gần với phủ phách nhỏ và vũ điểm nhỏ, được bài nguồn xem là bước mở đường cho việc thể hiện vân đá. Kết hợp thuân và nhuộm mực tạo hiệu quả đặc biệt trên bề mặt đá, vừa tả thực vừa gợi cảnh sơn thủy hòa vào tự nhiên và ý vị “thiên nhân hợp nhất”.

Nguồn: SecretChina.

Đối chiếu tác phẩm: Hồ sơ “Khuông Lư đồ” tại Bảo tàng Cố Cung Đài Bắc.