Đọc sách in và màn hình: Nghiên cứu nói gì về khả năng hiểu bài?

Giáo dục

Sách in và màn hình đều giúp người đọc tiếp cận thông tin, nhưng một số nghiên cứu cho thấy cách trình bày văn bản có thể ảnh hưởng đến việc chú ý, đọc lại và hiểu nội dung. Bằng chứng hiện có gợi ý nên giữ sách giấy trong môi trường học tập, đồng thời sử dụng công cụ số theo mục đích rõ ràng.

Trong một bài viết đăng tháng 3/2025, tác giả Eric Kube của The Epoch Times xem xét các nghiên cứu về việc đọc trên giấy và trên màn hình. Câu hỏi đặt ra là: ngoài nội dung được đọc, phương tiện đọc có tạo ra khác biệt hay không?

Việc có sách trong nhà gắn với nhiều kết quả học tập tích cực. Một nghiên cứu được bài nguồn dẫn cho thấy trẻ có dù chỉ một cuốn sách ở nhà có khả năng đạt chuẩn đọc viết và tính toán gần gấp đôi trẻ không có sách, sau khi xét các yếu tố như thu nhập, học vấn và địa lý. Sách giấy cũng tạo dịp để cha mẹ cùng đọc với con, trò chuyện và phát triển kỹ năng xã hội, cảm xúc. Một nghiên cứu khác ghi nhận trẻ lớn lên trong gia đình có sách học thêm trung bình khoảng ba năm so với nhóm không có sách. Đây là những mối liên hệ quan sát được; chỉ riêng việc sở hữu sách không chứng minh đã tạo ra toàn bộ chênh lệch.

Đọc là đọc, bất kể trên giấy hay màn hình?

Khi sách điện tử và thiết bị số xuất hiện nhiều hơn trong gia đình, trường học, giả định rằng mọi cách đọc đều tương đương cần được xem xét. Một bài nghiên cứu trên Social Psychology of Education nhận thấy số sách in trong nhà dự báo mạnh hơn thành tích học tập, trong khi số sách điện tử không cho thấy mối liên hệ tương tự.

Các nhà nghiên cứu gọi sự khác biệt về kết quả hiểu bài giữa hai phương tiện là “bất lợi của màn hình”. Một phân tích tổng hợp công bố năm 2024 xem xét 49 nghiên cứu với hàng nghìn người đọc, từ học sinh tiểu học đến sinh viên. Nhìn chung, người đọc văn bản trên màn hình đạt điểm kiểm tra khả năng hiểu thấp hơn người đọc cùng văn bản trên giấy. Kết quả cho thấy lợi ích của việc đọc ít nhất một phần phụ thuộc vào phương tiện, dù mức độ khác biệt có thể thay đổi theo nhiệm vụ và cách sử dụng.

Khả năng chú ý và hoạt động của não bộ

Phó giáo sư Tzipi Horowitz-Kraus, làm việc tại Viện Công nghệ Technion của Israel và Kennedy Krieger Institute thuộc Đại học Johns Hopkins, nghiên cứu những cơ chế thần kinh có thể liên quan. Trong một nghiên cứu, bà cùng cộng sự chụp cộng hưởng từ cho 19 trẻ từ 8 đến 12 tuổi, quan sát sự kết nối giữa các vùng não phục vụ xử lý ngôn ngữ và nhận thức. Trẻ dành nhiều thời gian đọc sách có sự kết nối mạnh hơn ở các vùng liên quan đến ngôn ngữ và kiểm soát nhận thức; trẻ dùng phương tiện màn hình nhiều hơn có mức kết nối thấp hơn ở các vùng đó. Đây là nghiên cứu nhỏ, dựa trên mối liên hệ, không đủ để kết luận màn hình tự nó gây thay đổi não.

Bài nguồn cũng dẫn nghiên cứu khác về sự phát triển của những vùng não liên quan đến chú ý, trí nhớ và kỹ năng xã hội khi trẻ tiếp xúc với màn hình từ sớm. Horowitz-Kraus nói bà lo ngại một số năng lực như duy trì chú ý, tốc độ xử lý và kiểm soát xung động có thể không phát triển như mong đợi nếu trải nghiệm học tập bị thu hẹp.

Trong một thử nghiệm với trẻ mẫu giáo, một nhóm nghe người lớn đọc sách giấy và tương tác trực tiếp; nhóm còn lại xem video thể hiện các trang của cùng câu chuyện, với phần đọc thành tiếng của chính người lớn đó. Sau sáu tuần, nhóm xem màn hình đạt kết quả thấp hơn trong bài kiểm tra chú ý; nghiên cứu cũng ghi nhận khác biệt trong sóng não mà tác giả so sánh với mẫu ở trẻ mắc ADHD. Sự so sánh này không có nghĩa những trẻ tham gia đã được chẩn đoán ADHD. Nhóm nghe kể chuyện trực tiếp và tương tác cải thiện đáng kể điểm chú ý thị giác.

Cách đọc trên hai phương tiện khác nhau

Giáo sư Tami Katzir của Đại học Haifa cho rằng đọc trên màn hình có thể làm tăng “tải nhận thức”: người đọc vừa cố hiểu nội dung, vừa phải cuộn, định vị và quyết định sẽ di chuyển trong văn bản như thế nào. Việc chia sự chú ý giữa các thao tác có thể khiến trí nhớ làm việc còn ít nguồn lực hơn cho việc hiểu sâu.

Điều này có thể thấy trong nghiên cứu theo dõi chuyển động mắt của 50 sinh viên đọc một bài khoa học dài sáu trang. Một nửa đọc bản giấy, nửa còn lại đọc trên máy tính bảng. Hai nhóm dành thời gian tương đương, nhưng nhóm đọc giấy thường lướt qua để định hình toàn bài rồi quay lại những chỗ cần xem kỹ. Nhóm đọc trên máy tính bảng có xu hướng đi theo văn bản một chiều và ít quay lại hơn, kể cả khi gặp đoạn khó.

Trong bài kiểm tra sau đó, nhóm đọc giấy đạt điểm hiểu nội dung cao hơn 24% so với nhóm đọc trên máy tính bảng. Các nhà nghiên cứu nhận thấy nhóm đọc giấy quay lại các trang trước thường xuyên hơn trên cả sáu trang. Mẫu 50 sinh viên và một bài đọc không đủ để khẳng định mọi loại văn bản hoặc mọi thiết bị sẽ cho cùng kết quả, nhưng thử nghiệm gợi ý chiến lược đọc đóng vai trò quan trọng.

Katzir gọi cảm giác cầm sách, nhận biết độ dày và lật trang là một phần của việc “đọc bằng trải nghiệm cơ thể”. Theo bà, các dấu mốc vật lý hỗ trợ trí nhớ không gian, giúp người đọc tạo một bản đồ tinh thần của văn bản. Trên màn hình, người đọc dễ chuyển giữa các mục và quét tìm từ khóa; điều đó có thể làm giảm mức chú ý đến trình tự chi tiết, nhất là khi đọc nhanh.

Thủ thư nghiên cứu Diane Mizrachi của Đại học California tại Los Angeles cũng ghi nhận sự khác biệt trong trải nghiệm của sinh viên và diễn viên. Bà kể các diễn viên nói việc di chuyển, cầm và đánh dấu bản in giúp họ học vai; đối với họ, tính hữu hình của văn bản góp phần vào cách ghi nhớ lời thoại. Đây là lời kể về trải nghiệm, không phải phép đo cho mọi người đọc.

Kết hợp sách giấy và công cụ số

Những kết quả trên không dẫn đến kết luận rằng màn hình luôn có hại. Các nhà nghiên cứu nói vẫn cần thêm dữ liệu để hiểu đầy đủ tác động của công nghệ. Nhà minh họa Arthur Radebaugh từng hình dung trong tranh báo ngày 25/5/1958 một tương lai với giáo viên được vi tính hóa, học sinh học bằng nút bấm và màn hình hiện diện trong lớp. Thực tế hiện nay phức tạp hơn viễn cảnh đó.

Hướng phù hợp là thiết kế hoạt động đọc theo thế mạnh của từng phương tiện: giữ sách in khi cần đọc tập trung, định vị và quay lại nội dung dài; dùng công cụ số khi nó phục vụ mục tiêu học tập cụ thể. Horowitz-Kraus nói công nghệ đã trở thành một phần của cuộc sống, nhưng vì thế cũng không nên bỏ sách.

Nguồn: Dịch đầy đủ nội dung chính từ bài của Eric Kube, The Epoch Times (đăng 8/3/2025, cập nhật 12/3/2025); các nghiên cứu liên quan được liên kết trong bài. Đọc thêm bài DKN.TV về đề nghị cân bằng sách in và màn hình trong lớp học tại Canada.