Trường chuyên và phép thử của sự liêm chính

Việc một giáo viên Trường THPT chuyên Tuyên Quang bị bắt để điều tra chưa đồng nghĩa có thể kết luận về trách nhiệm của cá nhân hay nhà trường. Nhưng những dấu hiệu bất thường của phổ điểm đặt ra bài toán lớn hơn: làm sao để bảo vệ tính liêm chính của kỳ thi và giá trị cốt lõi của giáo dục.

Áp lực thành tích và rủi ro lệch chuẩn

Khi cơ quan điều tra chưa có kết luận cuối cùng, tốt nhất chúng ta không nên đoán định hay suy luận tiêu cực diễn ra theo cách nào. Việc một giáo viên Trường trung học phổ thông (THPT) chuyên Tuyên Quang bị bắt để điều tra là diễn biến tố tụng mới, nhưng chưa thể là căn cứ để kết luận một cá nhân có tội hay quy kết cho cả nhà trường.

Dẫu vậy, những dấu hiệu bất thường trong phổ điểm môn Toán tại một điểm thi đặt ở trường chuyên vẫn là câu chuyện không thể xem nhẹ. Nó chạm đến niềm tin của xã hội vào học thật và thi thật.

Điểm thi cao ở trường chuyên không phải điều lạ. Học sinh được tuyển chọn, có nền tảng tốt, học trong môi trường cạnh tranh nên kết quả cao là điều có thể hiểu. Tuy nhiên một dải điểm 10 vượt khỏi cảm nhận thông thường, rồi kéo theo kiểm tra, điều tra của cơ quan chức năng, lại là câu chuyện khác. Khi ấy, người ta không chỉ hỏi học sinh giỏi đến đâu, mà còn hỏi kỳ thi đã được bảo vệ chặt chẽ đến mức nào.

Câu hỏi ấy càng nhói lòng vì sự việc liên quan đến một trường chuyên. Lâu nay, loại hình trường này được đặt ở vị trí khá đặc biệt: đầu vào chọn lọc, nguồn lực tốt hơn, thầy cô được kỳ vọng cao hơn, thành tích thường được xem là niềm tự hào của địa phương.

Vì vậy, một dấu hiệu bất thường xuất hiện ở đây gây tổn thương niềm tin mạnh hơn. Không phải vì học sinh trường chuyên phải mang trên vai một thứ đạo đức cao siêu, mà vì chính môi trường tinh hoa càng cần giữ chuẩn mực nghiêm hơn, thể hiện rõ trách nhiệm giải trình minh bạch trước nguồn lực đầu tư công ưu ái và kỳ vọng lớn lao mà xã hội đã gửi gắm.

Nhìn từ chính sách, đây là dịp phải hỏi lại: chúng ta đang muốn trường chuyên trở thành nơi bồi dưỡng năng lực thật, hay vô tình đẩy trường chuyên vào cuộc chạy đua thành tích? Nhiều năm qua, thành công của trường chuyên thường được kể bằng số giải học sinh giỏi, số thủ khoa, số điểm 10, số học sinh vào đại học tốp đầu. Những con số ấy có giá trị, nhưng khi được dùng như thước đo thành tích gần như duy nhất, mục tiêu giáo dục dễ bị kéo lệch. Nhà trường không còn được nhìn trước hết như một không gian học thuật, mà như nơi phải liên tục tạo ra bảng vàng danh tiếng.

Áp lực ấy không chỉ đặt lên vai học sinh mà còn đặt lên vai giáo viên và cán bộ quản lý nhà trường. Địa phương muốn có thành tích vượt trội hơn tỉnh bạn. Ngành giáo dục cũng cần những con số để báo cáo lãnh đạo cấp trên. Tất cả không biện minh cho sai phạm, nếu có. Nhưng cần nói thẳng: một môi trường bị vây quanh bởi kỳ vọng điểm số luôn có rủi ro lệch chuẩn. Khi thành tích trở thành danh dự tập thể, điểm số rất dễ bị đối xử như thứ phải giữ bằng mọi giá.

Vì vậy, điều tra vụ việc cụ thể là trách nhiệm của cơ quan chức năng. Xã hội cần chờ kết luận, tránh đồn đoán làm nhiễu thêm một vụ việc vốn đã nhạy cảm. Ngành giáo dục không nên chỉ chờ xem ai sai rồi xử lý người đó. Sau vụ việc này, cần rà soát lại cách tổ chức kỳ thi, cách giám sát, cách dùng dữ liệu để phát hiện bất thường và cả cách đánh giá thành công của một trường chuyên.

Muốn bảo vệ kỳ thi, dữ liệu phải đi trước dư luận

Một kỳ thi quốc gia không thể an toàn chỉ nhờ lời cam kết của từng người trong phòng thi. Kỳ thi phải được bảo vệ bằng thiết kế hệ thống. Quy trình coi thi, niêm phong, giám sát, chấm thi, phân tích phổ điểm, đối sánh dữ liệu học tập cần vận hành thường xuyên, chứ không chỉ được kích hoạt khi dư luận đã xôn xao.

Nếu dữ liệu chỉ dùng để chữa cháy, quản trị kỳ thi vẫn đi sau rủi ro. Thay vào đó, ngành giáo dục cần thiết lập một cơ chế quản trị bằng dữ liệu xuyên suốt, nơi phổ điểm và kết quả đối sánh là công cụ đo lường thực chứng để kiểm định chất lượng dạy học, chứ không đơn thuần chỉ để dò tìm bóc lỗi.

Muốn vậy, hệ thống khảo thí phải được hiện đại hóa, từ công nghệ, dữ liệu đến con người. Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) giữ vai trò quản lý nhà nước, ban hành chuẩn, giám sát và chịu trách nhiệm cuối cùng; nhưng công tác khảo thí không thể chỉ dựa vào bộ máy hành chính. Cần huy động nguồn lực xã hội, các đại học, viện nghiên cứu, chuyên gia đo lường – đánh giá và các đơn vị công nghệ tham gia theo chuẩn mực rõ ràng. Đồng thời, phải đào tạo đội ngũ làm khảo thí, quản trị khảo thí như một nghề chuyên nghiệp.

Với kỳ thi quốc gia, phân tích phổ điểm không nên đợi đến khi điểm đã công bố và dư luận phát hiện bất thường. Trước công bố, Bộ GD&ĐT và các địa phương cần có một vòng rà soát đủ nghiêm: so phổ điểm giữa các điểm thi, trường, phòng thi; chú ý cụm điểm cao bất thường, tỷ lệ điểm tuyệt đối, mức lệch so với dữ liệu học tập trước đó. Trung Quốc từng có vụ gian lận thi đại học ở Giang Tây, nhiều người bị bắt sau khi xuất hiện dấu hiệu bất thường trong phòng thi. Bài học không phải là nghi ngờ học sinh giỏi, mà là dùng dữ liệu sớm để bảo vệ công bằng.

Điều đáng lo hơn cả không phải là một bảng điểm bị nghi ngờ. Điều đáng lo là học sinh có thể nhận được một tín hiệu sai: trong cuộc đua vào tương lai, điểm số quan trọng hơn sự trung thực. Một nền giáo dục lành mạnh không thể chấp nhận tín hiệu ấy. Học sinh giỏi cần được bảo vệ khỏi gian dối và không thể bị kéo vào một thứ thành tích do người lớn tạo ra rồi bắt các em gánh hậu quả.

Trường chuyên vẫn cần thiết nếu được đặt đúng sứ mệnh: phát hiện năng lực, nuôi dưỡng đam mê học thuật, rèn tư duy độc lập và lòng tự trọng trí thức. Để giữ vị trí đặc biệt, trường chuyên không thể chỉ có thành tích cao, giải thưởng nhiều và bảng vàng nối tiếp bảng vàng. Chuẩn mực quan trọng nhất vẫn phải là học thật, thi thật và dám coi sự trung thực là thành tích đầu tiên.

Không có nền ấy, mọi bảng điểm đẹp đều rất mong manh.

Theo VOV