Luận Ngữ: Vì sao Khổng Tử nói đã lâu không mơ thấy Chu Công?

Nguyên văn câu nói: “Thậm hĩ, ngô suy dã! Cửu hĩ, ngô bất phục mộng kiến Chu Công.” Bài viết trong loạt Luận Ngữ nói của Đại Kỷ Nguyên giới thiệu bối cảnh về Chu Công và những lời giải thích khác nhau của các học giả.

Chu Công và lý tưởng của Khổng Tử

Chu Công tên là Cơ Đán, con của Chu Văn Vương, em Chu Vũ Vương và chú Chu Thành Vương. Ông được coi là vị tổ được phong đất Lỗ. Chu Công ở lại vùng đất Chu, nơi đặt trung tâm triều đình, để phò tá vương thất nên được tôn xưng bằng danh hiệu ấy. Sau khi Vũ Vương thắng nhà Thương khoảng hai hoặc ba năm, ông qua đời vì bệnh; Thành Vương khi đó còn nhỏ, Chu Công đảm nhiệm việc nhiếp chính.

Truyền thống sử học tóm lược công việc của Chu Công qua “bảy năm trị lý”: năm đầu dẹp loạn, năm thứ hai đánh bại lực lượng nhà Ân, năm thứ ba bình định Yểm, năm thứ tư lập chư hầu bảo vệ triều đình, năm thứ năm xây Thành Chu, năm thứ sáu chế định lễ nhạc, năm thứ bảy trao lại quyền cho Thành Vương. Theo cách nhìn này, ông vừa ổn định và mở rộng phạm vi cai trị, vừa đặt nền cho thiết chế và văn hóa Hoa Hạ.

Giả Nghị, nhà tư tưởng đầu thời Hán, đánh giá trong sách Tân thư rằng sau Hoàng Đế và trước Khổng Tử, Chu Công là nhân vật có ảnh hưởng đặc biệt lớn đối với Trung Hoa. Chu Công cũng là một trong những bậc thánh hiền thời cổ mà Khổng Tử kính phục nhất; đời sau tôn ông là “Nguyên Thánh” của Nho gia.

Không còn mơ thấy Chu Công nghĩa là gì?

Cách sắp xếp các chương trong Luận Ngữ cũng đáng chú ý. Chương trước nói Khổng Tử khi ở nhà có phong thái ngay ngắn, vui vẻ và thư thái. Sang chương này, ông đột ngột thở dài vì đã lâu không mơ thấy Chu Công.

Chu Hy giải thích theo hướng truyền thống: khi còn sung sức, Khổng Tử quyết thực hiện đạo của Chu Công nên ngay trong giấc mơ cũng như thấy ông. Đến lúc tuổi cao, không còn khả năng thực hiện chí nguyện ấy, giấc mơ cũng không trở lại; Khổng Tử vì thế tự than mình đã suy yếu.

Bài nguồn đặt lời than cạnh một câu khác của Khổng Tử ở thiên Tử Hãn: chim phượng không xuất hiện, sông Hoàng Hà không hiện đồ thư, “đời ta thôi rồi chăng?”. Người xưa coi những dấu hiệu ấy là điềm bậc thánh được trao thiên mệnh. Khổng Tử mong một thời thịnh trị có đạo, nhưng không thấy điềm lành nên lo mình khó chứng kiến điều đó.

Song vẫn có câu hỏi: Khổng Tử không còn mơ thấy Chu Công vì ý chí phục hưng nhà Chu và khôi phục lễ xưa đã phai nhạt, hay vì lòng vẫn muốn làm nhưng tuổi già không còn sức?

Trương Đại, học giả đời Minh, đưa ra cách đọc khác trong Tứ thư ngộ. Theo ông, trước kia Khổng Tử còn thấy mình cách xa Chu Công nên thường suy nghĩ về ông cả trong mơ; về sau khi tâm ý đã thông suốt thì không cần tiếp tục gặp gỡ trong giấc mộng. Bài viết liên hệ cách hiểu đó với lời Khổng Tử về các giai đoạn đời người: năm mươi biết mệnh trời, sáu mươi nghe thuận tai, bảy mươi theo ý lòng mà không vượt khuôn phép. Đây là một cách diễn giải, không phải điều có thể xác nhận từ giấc mơ của Khổng Tử.

Trương Cư Chính, khi giảng câu này cho hoàng đế trẻ, lại rút ra bài học trị nước: người hiền tài thường có sức làm nên việc lớn lúc còn tráng niên, nên vua phải dùng người đúng thời. Khi thể lực đã suy, thành tựu có thể không còn đáp ứng được chí ban đầu; để người tài không được trọng dụng cho đến lúc già càng đáng tiếc. Theo cách hiểu ấy, lời than của Khổng Tử cũng nói lên sự lỡ thời của một người muốn đem đạo Chu Công vào đời.

Từ câu trong Luận Ngữ, người đời sau còn nói đùa việc đi ngủ hoặc nằm mơ là “đi gặp Chu Công” hay “mơ thấy Chu Công”.

Trong phần tài liệu tham khảo, bài nguồn liệt kê các bản chú giải và nghiên cứu về Luận Ngữ, gồm Luận Ngữ chú sớ, Luận Ngữ tập chú của Chu Hy, Tứ thư trực giải của Trương Cư Chính, Luận Ngữ chính nghĩa của Lưu Bảo Nam, các bản dịch và chú giải của Dương Bá Tuấn, Tiền Mục cùng những tác giả khác.

Nguồn: Đại Kỷ Nguyên tiếng Trung, loạt “Luận Ngữ nói”. Những cách hiểu về câu nói của Khổng Tử được quy cho từng học giả, không trình bày như một đáp án lịch sử duy nhất.