Cổ phục lên ngôi, giới trẻ trẩy hội ở Hoàng Thành Thăng Long

Ảnh: Hoàng Thành Thăng Long

Nếu ai đó còn nghĩ lịch sử và trang phục truyền thống là những điều xưa cũ, bám bụi thời gian, thì hãy đến ngay Hoàng Thành Thăng Long để thay đổi suy nghĩ.

Trong những năm gần đây, những người yêu thời trang ngày càng tìm thấy giá trị ở những không gian đậm tinh thần văn hóa Việt. Di sản, kiến trúc, ký ức đô thị và bản sắc địa phương trở thành những chất liệu để kể chuyện thời trang, với cả giới fashionista lẫn các thương hiệu. Xu hướng đến những nơi như Hoàng thành Thăng Long làm địa điểm chụp ảnh không chỉ là một trào lưu check-in nhất thời, mà đang trở thành cách giới trẻ kết nối với cội nguồn, biến không gian di sản thành một “sàn catwalk” văn hóa đầy kiêu hãnh.

Hoàng thành Thăng Long chứng kiến sự thay đổi của Việt Nam suốt từ thế kỷ 11 đến nay

Kiến trúc của sự chồng thời gian (palimpsest architecture)

Ảnh: Dương Vi

Hoàng thành Thăng Long là một di sản không có nguyên bản. Mỗi triều đại, từ Đại La, Lý, Trần, Lê đến Nguyễn và thời hiện đại, đều để lại một lớp kiến trúc mới trên nền của lớp cũ

Điểm đặc biệt của Hoàng thành không phải là kiến trúc cung đình, vì cung đình có ở nhiều nơi. Cái độc nhất là nó tồn tại như một bản thảo bị viết đè liên tục, hay còn được gọi là khái niệm palimpsest (từ chỉ tài liệu viết tay trên tấm giấy da thuộc, đặc điểm là có thể cạo bỏ nội dung ban đầu để tái sử dụng) thường được dùng trong kiến trúc.

Nhà Lý xây trên dấu tích Đại La, nhà Trần sửa đổi nhà Lý, nhà Lê tái thiết trên nền Trần, thời Nguyễn tiếp tục biến đổi không gian, rồi thời Pháp thuộc và quân đội hiện đại lại chồng thêm những lớp mới. Nghĩa là ở Hoàng thành, không có một nguyên bản duy nhất để quay về.

Ván gỗ chạm ba con rồng cuộn, thời Trần (thế kỷ 11- 12). Ảnh: Viện nghiên cứu Kinh thành

Giá trị của Hoàng thành vì thế không nằm ở sự nguyên vẹn vật chất mà ở tính liên tục của quá trình biến đổi. Bản sắc tại đây không được bảo tồn như một thực thể cố định, mà được sản xuất qua sự chồng lớp của lịch sử. Đây cũng là một gợi mở cho thời trang Việt Nam hôm nay: căn tính dân tộc có thể không nằm ở việc tìm kiếm cái “thuần Việt”, mà ở khả năng tiếp nhận, kế thừa và tái diễn giải những gì đã có.

Di sản của sự tiếp biến, không phải của sự thuần khiết

Tượng đầu phượng đất nung, thời Trần (thế kỷ 13-14). Ảnh: Viện nghiên cứu Kinh thành

Khảo cổ học tại Hoàng thành Thăng Long cho thấy ảnh hưởng của kiến trúc, vật liệu, gốm sứ và quy hoạch từ Trung Hoa, Champa cùng nhiều mạng lưới giao thương châu Á. Tuy nhiên, kết quả cuối cùng vẫn là một kinh đô mang bản sắc Việt. Điều này cho thấy bản sắc không được hình thành từ sự nguyên bản hay thuần khiết, mà từ quá trình liên tục chọn lọc, hấp thụ và tái cấu trúc các yếu tố ngoại lai để tạo ra những lớp ý nghĩa mới.

Theo nghĩa đó, Hoàng thành Thăng Long có thể được xem như một biểu tượng vô hình của sự thích ứng và đổi mới. Mỗi thời kỳ đều để lại một lớp dấu tích mới mà không xóa bỏ hoàn toàn lớp trước.

Quyền lực biểu tượng dưới hình hài kiến trúc

Cửa Bắc là cổng duy nhất còn sót lại, nằm trên phố Phan Đình Phùng. Ảnh: Vietnam Airlines

Khác với kinh thành Huế, nơi quyền lực vẫn được biểu đạt qua cung điện, cổng thành và các công trình còn tương đối nguyên vẹn, Hoàng thành Thăng Long tồn tại chủ yếu bằng những gì đã mất. Phần lớn điện đài và cung thất không còn hiện diện, chỉ còn lại nền móng và các tầng khảo cổ dưới lòng đất.

Điều này tạo ra một nghịch lý: quyền lực càng không hiện diện vật chất thì càng tồn tại như một ý niệm. Người bước vào Hoàng thành không nhìn thấy ngai vàng hay điện Kính Thiên nguyên vẹn, nhưng vẫn nhận thức đây là trung tâm quyền lực của quốc gia trong hơn một thiên niên kỷ, sự quyền lực bây giờ không còn được nhận diện bằng kiến trúc hữu hình mà thay thế bằng ký ức tập thể.

Vì vậy, khi những người yêu thời trang đến đây chụp ảnh hay trình diễn thời trang, họ không chỉ hướng về nét đẹp kiến trúc của di sản, mà còn mang đến một tầng lớp ý nghĩa tạo nên bởi những dấu tích và những gì không còn nhìn thấy.

Nơi bản sắc Việt được hình thành ở cấp độ quốc gia và bồi đắp theo năm tháng

Hoàng thành Thăng Long ngày càng trở thành một địa điểm được lựa chọn cho các buổi trình diễn và chụp ảnh thời trang không chỉ bởi quy mô không gian, mà trước hết bởi chiều sâu văn hóa – lịch sử mà rất ít di sản tại Việt Nam có được.

Khác với việc sử dụng một công trình kiến trúc đơn thuần làm bối cảnh, khi hiện diện tại Hoàng thành, các thương hiệu và nhà thiết kế bước vào một không gian đã liên tục kiến tạo ý nghĩa về quyền lực, bản sắc và hình ảnh quốc gia suốt hơn mười ba thế kỷ.

Tối 4/10/2024, tại Khu Di sản Văn hóa Thế giới Hoàng thành Thăng Long (quận Ba Đình, Hà Nội), Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội đã khai mạc Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2024 nhân dịp kỷ niệm 70 năm Ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954 đến 10/10/2024). Ảnh: báo Người Hà Nội

Phần lớn các di sản ở Việt Nam gắn với một vùng văn hóa, một cộng đồng hoặc một triều đại cụ thể. Hoàng thành Thăng Long lại mang một vị thế khác. Đây là trung tâm quyền lực lâu đời, nơi các khái niệm về nhà nước, chính danh, nghi lễ và biểu tượng quốc gia được hình thành, duy trì và tái định nghĩa qua nhiều thời kỳ lịch sử. Có thể nói, đây không chỉ là nơi người Việt sinh sống mà còn là không gian góp phần định hình cách người Việt hình dung về chính mình như một quốc gia.

Chính vì vậy, việc lựa chọn Hoàng thành Thăng Long làm địa điểm chụp ảnh hay trình diễn thời trang không đơn thuần là khai thác giá trị thẩm mỹ của một di sản. Điều các thương hiệu tiếp cận là một dòng chảy lịch sử vẫn đang tiếp diễn. Thách thức đặt ra không phải là tái hiện quá khứ hay cố gắng tìm kiếm một bản sắc “Việt” thuần khiết, mà là làm thế nào để tạo ra những lớp ý nghĩa mới, thích ứng với bối cảnh đương đại mà vẫn duy trì sự liên tục của bản sắc văn hóa.

Giới trẻ mặc Nhật Bình (trái) hoặc áo dài (phải) đến Hoàng Thành Thăng Long chụp ảnh. Ảnh: Hoàng Thành Thăng Long

Nếu nhìn Hoàng thành Thăng Long như một di sản được hình thành từ sự tiếp biến và liên tục tạo ra những lớp ý nghĩa mới, có lẽ không gian này vẫn còn tiềm năng cho những dấu tích mang tính đương đại hơn. Kế thừa di sản không chỉ là gìn giữ những hình thức đã có, mà còn là kế thừa chính tinh thần đổi mới. Và vì vậy, câu hỏi dành cho thế hệ sáng tạo hôm nay có lẽ không phải là làm thế nào để tái hiện một quá khứ “thuần Việt”, mà là khi đứng trên không gian này, chúng ta sẽ để lại lớp dấu tích nào của thời đại mình.

VĂN HÓA VÀ KIẾN TRÚC VIỆT:

Harper’s Bazaar Việt Nam