Bức tranh nhân vật duy nhất còn truyền thế của Vương Duy: 〈Phục Sinh Thụ Kinh Đồ〉

Tác phẩm hội họa truyền là của Vương Duy thời Đường mang tên 〈Phục Sinh Thụ Kinh Đồ〉, miêu tả cảnh tượng Phục Sinh (Phục Thắng) giảng giải điển tịch Thượng Thư vào thời Hán Văn Đế. Bức họa này thể hiện trình độ cao của tranh nhân vật thời Đường, cũng như tinh thần cống hiến cho việc truyền thừa học thuật của các học giả Nho gia, mang ý nghĩa lịch sử sâu sắc.

Phục Sinh là học giả đầu tiên giảng dạy “Thượng Thư”

Phục Sinh, tên là Thắng, tự Tử Tiện, người Tế Nam đầu thời Hán, không rõ năm sinh năm mất. Những năm đầu ông làm quan Bác sĩ nhà Tần, là nhà Kinh học Tây Hán, chuyên nghiên cứu Thượng Thư, và là học giả đầu tiên giảng dạy bộ kinh này. Các học giả Thượng Thư thời Tây Hán đều xuất thân từ môn hạ của ông.

Vào thời Tần Thủy Hoàng, do một cuộc tranh luận về việc “Chế độ phong kiến tốt hay chế độ quận huyện tốt?”, Lý Tư đã dâng kế dẫn đến sự kiện đốt sách. Cái gọi là “đốt sách” là thiêu hủy một phần các loại sách đặc định bao gồm Kinh Thi, Kinh Thư, lời của bách gia, sử sách của sáu nước… còn các loại sách về y học, thuốc men, bói toán, trồng trọt đều không bị đốt. Hơn nữa, tất cả những cuốn sách cần đốt đều được lưu giữ bản sao trong “Thư viện Quốc gia” nhà Tần.

Khi lệnh thu gom sách được ban ra vào năm Tần Thủy Hoàng thứ 34 (năm 213 TCN), nhiều người đã tìm mọi cách để giấu sách đi. Lúc bấy giờ, để bảo tồn Thượng Thư, Phục Sinh đã nghĩ cách giấu sách vào trong vách tường. Cuối thời Tần loạn lạc, Phục Sinh lưu vong nơi khác. Những năm đầu Tây Hán khi thiên hạ đã định, Phục Sinh trở về quê cũ, từ trong vách tường lấy ra bộ Thượng Thư, đáng tiếc đã thất lạc mất mấy chục thiên, chỉ còn lại 29 thiên (thuyết khác nói là 28 thiên).

Thời Hán Văn Đế, triều đình tìm kiếm người có thể đọc hiểu Thượng Thư, nhưng khi tìm thấy Phục Sinh thì ông đã già yếu, không thể về kinh đô. Vì vậy, Văn Đế phái Thái thường Chưởng cố Tiều Thác đến gặp ông để học tập. Do Phục Sinh đã hơn 90 tuổi, giọng địa phương đậm nét lại thêm răng rụng nói không rõ lời, Tiều Thác gặp rất nhiều khó khăn khi học. May thay, nhờ một người con gái trong nhà Phục Sinh thay mặt truyền đạt và giải thích, việc dạy học mới có thể tiến hành gượng nhẹ, qua đó thấy được sự gian nan của việc truyền kinh thời cổ đại.

Nội dung do Phục Sinh giảng thuật được ghi chép lại bằng chữ Lệ lưu hành bấy giờ, gọi là Kim văn Thượng Thư. Tương truyền sau này có một người con gái ở Hà Gian tìm thấy một thiên 〈Thái Thệ〉, cũng được gộp chung vào 29 thiên do Phục Sinh truyền lại.

Tranh nhân vật của Vương Duy chỉ còn tồn tại một bức 〈Phục Sinh Thụ Kinh Đồ〉

Vương Duy (năm 699–761, thuyết khác nói 701–761), tự Ma Cật, là thi sĩ và họa sĩ nổi tiếng thời Thịnh Đường. Nguyên quán ở Kỳ, Thái Nguyên (nay là huyện Kỳ, Sơn Tây), sau dời đến Bồ Châu (nay là Vĩnh Tế, Sơn Tây), những năm cuối đời ẩn cư tại辋 Xuyên, Lam Điền. Ông làm quan đến chức Thượng thư Hữu thừa, nên người đời gọi là “Vương Hữu Thừa”.

Vương Duy hiện còn lưu lại hơn 370 bài thơ, tinh thông mọi thể thơ, đặc biệt nổi tiếng với thơ sơn thủy điền viên. Phong cách thơ của ông giản dị tự nhiên, được người đời xưng tụng là “Thi Phật”.

Về hội họa, thời kỳ đầu ông chịu ảnh hưởng của lối vẽ “Kim bích sơn thủy” của Lý Tư Huấn, dùng màu xanh lục đậm hoặc bột vàng để tô điểm, màu sắc nồng thắm. Sau này, ông lại chịu ảnh hưởng bởi lối đưa bút phóng khoáng của Ngô Đạo Tử, phong cách chuyển sang tranh thủy mặc đơn sắc, dùng mực đậm nhạt để tô điểm sơn thủy, chỉ vài nét bút mà tràn đầy ý thơ và thiền cảnh.

Tô Đông Pha từng ngợi ca: “Thưởng thức thơ Ma Cật, trong thơ có họa; ngắm họa Ma Cật, trong họa có thơ.” Nhà thư họa đời Minh Đổng Kỳ Xương đã quy nạp phong cách độc đáo kết hợp giữa thơ, thư và họa của Vương Duy thành “Văn nhân họa”, xác lập địa vị của Vương Duy là “Tổ sư của Văn nhân họa Nam tông”.

Về tranh nhân vật, tác phẩm của Vương Duy có 〈Phục Sinh Thụ Kinh Đồ〉, 〈Duy Ma Cật Đồ〉, 〈Độ Thủy La Hán〉, 〈Hoàng Mai Xuất Sơn Đồ〉… Trong số 126 bức họa của Vương Duy được ghi chép trong Tuyên Hòa họa phổ, khoảng một nửa là đề tài Phật giáo, trong đó không thiếu các bản giả mạo, ngày nay chỉ còn tồn tại duy nhất bức 〈Phục Sinh Thụ Kinh Đồ〉 (khoảng 1/3 diện tích nguyên tác).

〈Phục Sinh Thụ Kinh Đồ〉: Nhân vật tả thực, thần thái sống động như thật

〈Phục Sinh Thụ Kinh Đồ〉 là tranh vẽ trên lụa (quyền bản), có tô màu, dọc 25,4 cm, ngang 44,7 cm. Nội dung miêu tả cảnh cụ già tóc trắng gầy gò Phục Sinh mình khoác lớp áo mỏng, ngồi xếp bằng trên đệm bồ đoàn đang giảng bài.

Diện mạo Phục Sinh từ ái, thần sắc trang trọng. Tuy vì tuổi cao mà có chút mệt mỏi, nhưng từ ánh mắt chuyên chú đến động tác cầm cuốn thư giảng giải, có thể thấy được phong thái nho nhã của một người mang trên mình sứ mệnh truyền thừa kinh thư. Bức vẽ không chỉ tả thực về ngoại hình mà còn thể hiện được thần thái sống động, kỹ nghệ vô cùng cao siêu.

Vương Duy dùng góc nhìn hơi từ trên xuống để miêu tả nhân vật cùng án bàn, nghiên mực, bút lông, bồ đoàn… các đường nét tròn trịa nhưng dẻo dai, sắc sảo, nét vẽ tự nhiên. Bối cảnh được để trống, không vẽ thêm gì, nhằm làm nổi bật nhân vật chính, tập trung ánh nhìn vào Phục Sinh, tạo nên sự xúc động mãnh liệt.

〈Phục Sinh Thụ Kinh Đồ〉 có quá trình lưu truyền rõ ràng, thời Tống đã được đưa vào nội phủ, Tống Cao Tông đề chữ: “Vương Duy tả Tế Nam Phục Sinh”. Từ giữa thời Minh trở đi, bức họa lưu lạc trong dân gian. Năm 1925, tranh được người Nhật tên là Abe Fusajiro sưu tầm, sau đó đưa về Nhật Bản. Năm 1943, con trai ông là Abe Kojiro đã hiến tặng hơn 160 tác phẩm thư họa cổ Trung Quốc cho Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Osaka, Nhật Bản, và bức họa này cũng nằm trong số đó.

Theo Vision Times