Bắc Kinh siết chặt nhưng Tokyo đã đi trước 1 bước ngoạn mục

Vào tháng 3 năm 2026, 1 sự biến động mạnh mẽ đã diễn ra trên thị trường khoáng sản toàn cầu khi lượng xuất cảng nam châm đất hiếm của Trung Quốc sang Nhật Bản sụt giảm đến 50%. Tình hình càng trở nên căng thẳng hơn khi nguồn cung vật liệu trung gian, bao gồm cả các loại oxit quan trọng, đã lao dốc không phanh với mức giảm lên đến 90%. Tuy nhiên, đối lập với những lo âu về 1 cuộc khủng hoảng trầm trọng trong ngành công nghiệp sản xuất, giới chức và các tập đoàn Nhật Bản lại cho thấy 1 thái độ bình tĩnh lạ thường. Sự điềm tĩnh này hoàn toàn không phải là sự tự tin thái quá, mà là thành quả ngọt ngào của 1 chiến lược phòng vệ từ xa đã được Tokyo kiên trì vun đắp trong suốt hơn 1 thập niên qua để bảo vệ nền kinh tế quốc gia.

Dữ liệu mới nhất từ Tổng cục Hải quan Trung Quốc công bố trong quý 1 năm 2026 cho thấy 1 bức tranh xuất cảng đầy sự mâu thuẫn. Là quốc gia sản xuất đất hiếm lớn nhất thế giới, tổng lượng xuất cảng nam châm đất hiếm của Trung Quốc vẫn đạt 16001 tấn, ghi nhận mức tăng 4.8% so với cùng kỳ năm ngoái. Chỉ tính riêng trong tháng 3 năm 2026, quốc gia này đã xuất cảng 5238 tấn, chủ yếu chảy về các thị trường như Đức, Hàn Quốc, Việt Nam, Hoa Kỳ và Ấn Độ. Thế nhưng, Nhật Bản lại là 1 ngoại lệ đầy u ám. Lượng nam châm xuất cảng sang xứ sở hoa anh đào trong quý 1 chỉ vỏn vẹn 627 tấn, giảm 22.5%. Đặc biệt trong tháng 3, con số này rớt xuống mức 184 tấn, tạo ra mức đáy thấp nhất trong vòng 9 tháng qua. Chuyên gia Tadanori Sasaki từ Viện Kinh tế Năng lượng Nhật Bản phân tích rằng những lệnh kiểm soát ngày càng khắt khe từ Bắc Kinh đã bắt đầu phát huy tác dụng thực tế. Căn nguyên sâu xa của hành động này được cho là xuất phát từ những căng thẳng địa chính trị leo thang, đặc biệt là sau khi Thủ tướng Sanae Takaichi đưa ra những phát ngôn liên quan đến Đài Loan khiến Bắc Kinh phản ứng dữ dội.

Trước tình cảnh sóng gió này, tại hội nghị thượng đỉnh của các Bộ trưởng Tài chính G7, Bộ trưởng Tài chính Satsuki Katayama đã thẳng thắn đưa ra lời cảnh báo mang tính bước ngoặt. Bà nhấn mạnh rằng Nhật Bản và các đồng minh đang phải đối diện với 1 rủi ro chiến lược mang tính dài hạn khi Trung Quốc liên tục biến các loại khoáng sản quan trọng thành vũ khí gây sức ép. Việc gia cố và tăng cường tính đàn hồi cho chuỗi cung ứng không còn là câu chuyện của tương lai mà là nhiệm vụ cấp bách ngay lúc này. Minh chứng rõ nét nhất cho sự chuẩn bị của Tokyo nằm ở những con số thống kê từ Bộ Tài chính Nhật Bản. Trong năm 2025, mức độ phụ thuộc vào nam châm đất hiếm nhập cảng từ Trung Quốc đã giảm từ 35% của năm 2024 xuống còn 32%. Tương tự, sự phụ thuộc vào kim loại và oxit đất hiếm cũng giảm từ 80% xuống 76%. Tính trung bình, mức độ phụ thuộc hiện tại chỉ còn khoảng 54%, 1 con số cho thấy sự chuyển dịch vô cùng ngoạn mục.

Vì sao Nhật Bản có thể đứng vững trước làn sóng phong tỏa này? Câu trả lời nằm gọn trong chiến lược đầu tư trải dài suốt 15 năm qua nhằm tái định hình chuỗi cung ứng toàn cầu. Theo báo cáo của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, Nhật Bản đã khởi động hành trình đa dạng hóa nguồn cung từ năm 2010. Tính đến năm 2024, trong số hơn 5200 tấn kim loại đất hiếm mà quốc gia này nhập cảng, Việt Nam đã đóng góp đến 32%. Thành quả này có được là nhờ dòng vốn đầu tư khổng lồ 117 triệu USD từ năm 2013 đến năm 2017 để xây dựng các nhà máy tinh chế tại tỉnh Hải Phòng, đạt công suất xử lý 2000 tấn mỗi năm. Đặc biệt, khi Việt Nam ban hành lệnh cấm xuất cảng đất hiếm chưa qua chế biến từ ngày 1 tháng 1 năm 2026, các doanh nghiệp Nhật Bản đã nhanh chóng thích ứng bằng cách tăng cường đầu tư bản địa hóa. Song song đó, tại mặt trận nước Úc, Nhật Bản đã rót 250 triệu USD vào tập đoàn Lynas từ năm 2011. Đến tháng 3 năm 2026, 1 liên doanh giữa Tập đoàn Sojitz và JOGMEC đã ký kết thỏa thuận dài hạn mới với Lynas, qua đó nắm giữ 75% sản lượng đất hiếm nặng và được bảo đảm mức giá tối thiểu.

Bên cạnh việc vươn tầm ảnh hưởng ra thị trường quốc tế, Nhật Bản còn tung ra vũ khí chiến lược mang tên công nghệ tái chế và vật liệu thay thế. Chính phủ nước này dự kiến ban hành 1 kế hoạch quy mô lớn vào tháng 4 năm 2026, đặt mục tiêu thu hồi 500000 tấn kim loại hiếm vào năm 2030. Bộ Môi trường Nhật Bản đã quyết định giải ngân 6 tỷ yên tiền trợ cấp để thúc đẩy việc chiết xuất đất hiếm từ các động cơ cũ. Những tập đoàn khổng lồ như Nissan đã hợp tác cùng Đại học Waseda để phát triển công nghệ tái chế với tỷ lệ thu hồi lên đến 98%, giúp rút ngắn 50% thời gian xử lý mà không cần phải tháo dỡ phức tạp. Đáng kinh ngạc hơn, các hãng xe hơi hàng đầu như Honda và Nissan đang ứng dụng các loại nam châm không chứa đất hiếm nặng vào các dòng xe điện thế hệ mới. Sự kết hợp hoàn hảo giữa mạng lưới cung ứng toàn cầu và năng lực công nghệ nội địa đã giúp Nhật Bản hóa giải hoàn toàn rủi ro bị bóp nghẹt nguồn cung ứng.