Áo dài Lemur là gì mà một thế kỷ sau khi ra đời vẫn gây tranh cãi về yếu tố thuần Việt?

Áo dài Lemur là gì? Trong tranh vẽ Mother and child (mực tàu và bột màu trên lụa, 1940) của chính Lemur Nguyễn Cát Tường vẽ là một ví dụ. Ảnh: Christie’s

Gần một thế kỷ sau khi ra đời, áo dài Lemur vẫn là một thiết kế gây nhiều tranh luận. Trong quá khứ, với một số người, đây là dấu mốc của quá trình hiện đại hóa trang phục. Với những người khác, nó lại đặt ra câu hỏi về ranh giới giữa đổi mới và bản sắc dân tộc.

Khi những cuộc thảo luận về văn hóa, truyền thống và danh tính Việt Nam tiếp tục diễn ra trong hiện tại, áo dài Lemur một lần nữa được nhìn nhận như một trường hợp tiêu biểu, đồng thời đặt ra câu hỏi “Mặc gì để “thuần Việt”?”.

Áo dài Lemur là gì: Sư cách tân đưa thẩm mỹ Tây phương vào trang phục truyền thống Việt

Một trong những áp phích quảng cáo áo dài Lemur. Ảnh: Báo Thanh Niên

Thực sự thì áo dài Lemur là gì? Đó là một thiết kế sử dụng form dáng áo dài truyền thống và mai mối với những chi tiết trang trí đến từ Âu phục. Cụ thể như:

• Áo dài Lemur thuộc dạng hai thân, có form dáng ôm sát và khoe đường cong người mặc. Đây là một biến tấu rất Âu vì Âu phục có nhiều mẫu váy áo ôm sát. Trong khi đó áo dài truyền thống (áo dài năm thân hoặc ba thân) thường có form suôn rộng, hơi lùng thùng.
• Cổ áo của áo dài Lemur tích hợp các kiểu cổ đa dạng như cổ thuyền, cổ áo lá sen (cổ Peter Pan), cổ tròn, trang trí với đường diềm đăng ten hay nhún bèo. Tuy nhiên vẫn có các mẫu cổ lập lĩnh (cổ đứng).
• Tay áo có nhiều biến tấu như tay bồng, cộc tay, hay tay loe, nhún đăng ten.
• Thay vì cúc áo gài nút truyền thống, áo dài Lemur sử dụng nút bấm nhiều tiện lợi.

Chiếc áo dài Lemur do họa sĩ Nguyễn Cát Tường sáng chế, đặt theo hiệu may Lemur của vợ chồng ông, đồng thời là nghệ danh của ông.

Người đàn ông yêu cái đẹp cổ suý cho sự ra đời của tà áo dài mới

Một trong những áp phích quảng cáo áo dài Lemur. Ảnh: Báo Thanh Niên

Lemur Cát Tường là người yêu cái đẹp. Vị họa sĩ họa sĩ tốt nghiệp Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương khóa 1928-1933 từng chia sẻ những bí quyết làm đẹp đến phụ nữ như đánh phấn, tô son, sơn móng tay hay tập thể thao giữ dáng. Việc cải cách về tà áo dài là một nước đi khác của ông, với mong muốn mang đến trang phục làm đẹp hơn cho người phụ nữ Việt.

“Trời sinh ra người, vốn sẵn dành cho các hình dáng riêng, chỗ nở chỗ thắt hợp với đủ phương diện mỹ thuật chứ chẳng phải là trơn tuột như cái hộp kẹo sìu hay ống bột Nestle. Bởi vậy áo mặc phải ăn với người, phải có đường lối văn minh thì vẻ đẹp ấy mới có thể để lộ ra ngoài được.

Sau nữa kiểu mẫu phải tùy theo từng người mà thêm bớt. Ví dụ như áo người gầy phải nhiều nếp chếp (xếp ly) thêm mà áo người mập mạp phải cho lẵn thì trông mới mất vẻ khẳng khiu hay sồ sề. Muốn các bạn hiểu được những sự sửa sang hay thêm bớt đó thì từ kỳ sau, tôi sẽ lần lượt phô bầy những kiểu mẫu tôi đã nghĩ được…”

– Lemur Cát Tường viết trong tuần báo Phong Hóa số 86, ra ngày 23-2-1934 (Trích từ báo điện tử Hà Nội Mới)

Trái: Các kiểu tay áo: kiểu lưỡi chàng, kiểu quả tim, kiểu đuôi tôm, kiểu thắt cổ bầu. Phải: Các kiểu cổ áo bánh bẻ, cổ lưỡi dao và cổ viền, đăng trên . Ảnh: báo Phong Hoá, số 87, báo Phong Hoá, số 89

Tuy nhiên khi lần đầu giới thiệu ý tưởng của mình năm 1934, ông nhận lại rất nhiều chỉ trích. “Họ bảo [bộ trang phục ấy] không tả Việt Nam thuần chất vì cái áo này lai Pháp, lai tùm lum. Những người đó nói mình cần một cái áo tả văn hóa và danh tính Việt Nam một cách thuần chất.”

Martina Thục Nhi Nguyễn, Phó giáo sư ngành Lịch sử chia sẻ rằng cô thấy cuộc tranh luận này rất thú vị, “vì nó có phải về áo đâu. Đây là tranh luận Việt Nam là cái gì. Và cái cuộc tranh luận này rất quan trọng vì trong những năm 1920 và 1930, cái danh tính quốc gia của Việt Nam chưa được hoàn thiện.”

Cuộc khủng hoảng danh tính dân tộc hậu thuộc địa

Portrait d’une Femme (sơn dầu, 1939) của Lương Xuân Nhị. Bức tranh phản ánh sự thay đổi văn hóa và xã hội Việt Nam thời kỳ 1930–1940. Bức tranh này vẽ người phụ nữ mặc áo dài cách tân do Nguyễn Cát Tường thiết kế. Phong cách thể hiện vẻ đẹp, sự tự tin và tinh thần đổi mới đối lập với hình mẫu truyền thống ngoan hiền, phục tùng. Ảnh: Christie’s

Khi Nguyễn Cát Tường giới thiệu những thiết kế Lemur vào thập niên 1930, Việt Nam đã trải qua gần 50 năm dưới chế độ thuộc địa của Pháp và hơn một nghìn năm chịu ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa. Một tầng lớp trí thức mới được đào tạo theo hệ thống giáo dục Pháp bắt đầu xuất hiện, kéo theo những quan niệm mới về vai trò của cá nhân, phụ nữ, nghệ thuật và thời trang.

Đứng giữa hai dòng chảy Đông và Tây, xã hội Việt Nam lúc bấy giờ bước vào một giai đoạn chuyển mình đầy mâu thuẫn. Sự va chạm giữa hai hệ tư tưởng đã tạo nên một cuộc giằng co trong danh tính, khi người Việt vừa mong muốn hiện đại hóa để bắt kịp thế giới, vừa lo ngại việc đánh mất những yếu tố làm nên bản sắc dân tộc.

Chính trong bối cảnh ấy, những cuộc tranh luận về áo dài không đơn thuần là câu chuyện thẩm mỹ, mà phản ánh nỗ lực tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi lớn hơn: người phụ nữ Việt Nam hiện đại nên là ai.

Viết về tâm thế của thời đại ấy, cộng tác viên của Tự Lực Văn Đoàn, Trần Quang Trân, đã nhận xét:

“Lối y phục ông Lemur chế ra không có tính cách Việt Nam. Còn tính cách Việt Nam thế nào xin ngài hỏi người khác, đừng hỏi tôi. Nghĩ lan man ra, rồi công kích cả ông trời đã sinh ra người Việt Nam mà trông hình thể rõ ràng là ông ấy cắt ở mẫu người Tây một ít, ở mẫu người Tàu một ít, ở mẫu người Nhật một ít. Duy chỉ có cái răng đen là Việt Nam mà thôi”.

Áo dài Lemur và tham vọng kiến tạo người phụ nữ Việt Nam mới

Hòa Vân trong chiếc áo dài Lemur. Ảnh: Martina Nguyen

Khi giới thiệu áo dài Lemur vào đầu thập niên 1930, Nguyễn Cát Tường không chỉ đề xuất một thiết kế mới mà còn đưa ra một hình dung mới về người phụ nữ Việt Nam. Những thay đổi như phần eo được nhấn rõ hơn, tay áo ôm sát cơ thể, cổ áo thấp và việc sử dụng các chi tiết lấy cảm hứng từ thời trang phương Tây đã tạo nên một hình ảnh khác biệt so với áo ngũ thân truyền thống.

Trong các bài viết của mình, Cát Tường cho rằng trang phục cần thay đổi cùng thời đại, phản ánh đời sống và vị thế mới của phụ nữ trong xã hội đang hiện đại hóa.

“Quần áo tuy dùng để che thân, song nó là tấm gương ngoài phản chiếu ra cái trình độ, trí thức của một đất nước”

– Lemur Cát Tường viết trong báo Phong Hóa số 86.

Áo dài Lemur không đơn thuần là câu chuyện về quần áo. Đằng sau những đường cắt may là tham vọng xây dựng một mẫu hình phụ nữ mới: có học thức, tham gia đời sống xã hội, tiếp nhận những tư tưởng hiện đại nhưng vẫn mang bản sắc Việt Nam. Chính vì vậy, những tranh luận xoay quanh áo dài Lemur thực chất là tranh luận về vai trò của phụ nữ, về hiện đại hóa và về tương lai của dân tộc.

Trong bối cảnh xã hội Việt Nam còn đang tìm kiếm một định nghĩa cho chính mình, áo dài Lemur đã trở thành một trong những biểu tượng rõ nét nhất của sự chuyển đổi ấy.

Định hình danh tính dân tộc là một quá trình dài

Đi chợ Tết (bột màu trên lụa, 1940), Nguyễn Tiến Chung. Hai người phụ nữ phối áo dài với khăn choàng – một phong cách Tây âu, bởi khăn choàng là món phụ kiện du nhập từ phương Tây. Ảnh: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam

Nhìn lại lịch sử Việt Nam, có thể thấy bản sắc dân tộc chưa bao giờ là một khái niệm đứng yên. Văn hóa Việt Nam được hình thành từ nhiều giai đoạn giao lưu và tiếp xúc với các nền văn hóa khác nhau, từ Trung Hoa đến phương Tây. Những gì được xem là truyền thống ngày nay cũng là kết quả của quá trình thay đổi và thích nghi kéo dài qua nhiều thế hệ.

Chính Lemur Cát tường không bác bỏ mà thậm chí chấp nhận những lời phê bình, chỉ trích về những chi tiết “lai căng”. Cát Tường chỉ ra rằng phụ nữ Việt để tóc ngắn thay vì búi tóc, đàn ông mặc veston và bắt tay nhau khi gặp mặt, như giải thích khi ông mang cái đẹp, cái tiện lợi trong y phục của phụ nữ phương Tây vào thay thế những cái bất tiện trong y phục của người Việt.

Vì vậy, thay vì đặt câu hỏi liệu áo dài Lemur có đủ “Việt Nam” hay không, có lẽ cần nhìn nó như một sản phẩm của thời đại mà nó ra đời.

BẢN SẮC DÂN TỘC TRONG DÒNG CHẢY ĐƯƠNG ĐẠI:

Harper’s Bazaar Việt Nam