Chuyện cũ 1988: Tại sao Triệu Tử Dương lại không còn khả năng cải cách trước sự kiện Lục Tứ?

Triệu Tử Dương trong sự kiện Lục Tứ đã kiên định đứng về phía người dân, phản đối trấn áp vũ trang, dù phải rơi vào cảnh cách chức và quản thúc tại gia, ông vẫn giữ vững chí hướng, khiến người dân cả nước kính trọng. Có người từng suy đoán, nếu năm đó Tử Dương thuận theo dòng chảy của tầng lớp cao cấp để bảo toàn địa vị, liệu công cuộc cải cách của Trung Quốc có tránh được nhiều khúc quanh hay không? Theo quan sát của tôi, ngay từ năm 1988, địa vị của Triệu Tử Dương đã lung lay, những nỗ lực cải cách của ông không những khó triển khai mà còn bị tầng lớp cao cấp đả kích; ngay cả khi không có trấn áp Lục Tứ, ông cũng chưa chắc đã thực hiện được mong muốn thay đổi.

1. “Khốn cảnh Tử Dương” một năm trước Lục Tứ

31 năm trước, lần cuối cùng tôi gặp Triệu Tử Dương là vào ngày 1 tháng 7 năm 1988. Hôm đó, Di Diên Đường trong Trung Nam Hải mở cửa cho khách tham quan, tại một phòng họp nhỏ sát phố gần Cần Chính Điện, Tử Dương triệu tập vài người để thảo luận về tư duy cải cách kinh tế. Bên ngoài cửa sổ du khách qua lại không ngớt; trong phòng rất yên tĩnh, chỉ có Tử Dương là người diễn thuyết. Những người có mặt khi đó, ngoài thư ký của ông là Bào Đồng và hai người khác, còn có Chu Tiểu Xuyên, Lâu Kế Vĩ, cùng tôi và Trương Thiếu Kiệt – đồng nghiệp tại Viện Cải cách Thể chế. Cuộc trò chuyện kéo dài 5 tiếng, từ 2 giờ chiều đến 7 giờ tối. Chúng tôi gần như không phát biểu, chỉ có Tử Dương “độc diễn”. Đây không phải là một buổi thảo luận, mà giống như Tử Dương đang kể lại những chủ trương cải cách kinh tế khó thực hiện của mình.

Sở dĩ gọi là “Khốn cảnh Tử Dương” vì khi đó Triệu Tử Dương thực sự phải đối mặt với áp lực và những mũi tên tẩm độc từ khắp nơi, điều mà người ngoài vòng ra quyết định khó lòng thấu hiểu. Bối cảnh cuộc họp là dưới áp lực của Đặng Tiểu Bình, Thường vụ Bộ Chính trị buộc phải quyết định đẩy nhanh “cải cách giá cả”, nhưng quyết định này của Đặng Tiểu Bình rõ ràng là sai lầm. Chu Tiểu Xuyên và Lâu Kế Vĩ có mặt hôm đó là những người ủng hộ chủ trương “vượt ải giá cả” của Đặng. Họ muốn dùng mô hình toán học để tính toán giá cả hàng hóa, thuế suất rồi hoàn thành cải cách trong một lần. Tôi, Trương Thiếu Kiệt và các đồng nghiệp tại Viện Cải cách đều cho rằng đây là “chủ nghĩa không tưởng máy tính” kiểu Liên Xô. Tử Dương cơ bản có ý kiến gần với chúng tôi; ông hy vọng thuyết phục được Chu và Lâu để họ truyền đạt lại cho các quan chức cấp cao khác. Trong ghi chép cuộc họp tôi còn lưu giữ, ý chính của Tử Dương là: Nếu không cải cách doanh nghiệp thì cải cách giá cả rất khó thành công.

Trước đó, tại hội nghị ở khách sạn Kinh Tây vào cuối tháng 5/1988, tôi đã thay mặt Viện Cải cách soạn thảo tài liệu phản đối “vượt ải giá cả”. Trong số 9 đơn vị tham gia, chỉ có Viện của chúng tôi công khai phản đối, nên khi tập hợp xuất bản kỷ yếu, tài liệu của chúng tôi đã bị loại bỏ. Triệu Tử Dương biết ý kiến của chúng tôi là đúng, ông cũng không tin việc “vượt ải giá cả” đơn độc có thể thành công, nhưng với tư cách là người đứng đầu nhóm lãnh đạo kinh tế, ông không thể phản đối Đặng Tiểu Bình. Ông chỉ có thể dùng mọi cơ hội để nhắc đi nhắc lại rằng cải cách giá cả phải đi đôi với cải cách doanh nghiệp.

2. Một lần cải cách thất bại do “Tổng thiết kế sư” Đặng Tiểu Bình thiết kế

Triệu Tử Dương là nhà lãnh đạo hiểu rõ nhất về kinh tế Trung Quốc, nhưng môi trường chính trị đặc thù khiến ông không thể thực hiện theo ý tưởng của mình. Ông phải đối mặt với sự kháng cự ngầm từ hệ thống quan liêu kế hoạch hóa của Trần Vân, Diêu Y Lâm, đối mặt với một Thủ tướng Lý Bằng không hiểu quản lý vĩ mô, và Đặng Tiểu Bình – người tuyên bố không can thiệp việc hàng ngày của Quốc vụ viện nhưng thực tế lại can thiệp trực tiếp.

Hè năm 1988, Đặng Tiểu Bình tuyên bố Trung Quốc sẽ thực hiện “vượt ải giá cả”. Quyết định sai lầm này gây hoảng loạn toàn quốc. Sau khi gây họa, Đặng Tiểu Bình lại đẩy trách nhiệm, hèn nhát để Triệu Tử Dương – người không tán thành chủ trương đó – phải ra mặt xin lỗi người dân để bảo toàn mặt mũi cho Đặng. Kết quả, hình ảnh chính trị và địa vị của Triệu Tử Dương bị tổn hại nghiêm trọng, trong khi phe Trần Vân lại chiếm ưu thế. Các học giả hiện nay đã che giấu sự thật này, phong danh hiệu “Tổng thiết kế sư” cho Đặng Tiểu Bình trong khi phủ nhận đóng góp của Triệu Tử Dương. Thực tế, từ 1980 đến 1988, các phương án cải cách chủ yếu do Triệu Tử Dương chủ trì, Đặng Tiểu Bình chỉ trực tiếp “thiết kế” duy nhất một phương án là “vượt ải giá cả” năm 1988, và đó lại là một quyết định sai lầm, thất bại trước khi thực thi.

3. “Đau dài không bằng đau ngắn”?

Khi đó, Trung Quốc ở trạng thái bế tắc. Dưới áp lực của lạm phát, phe Trần Vân – Diêu Y Lâm muốn lợi dụng tình hình để khôi phục kiểm soát hành chính. Một số người như Lý Thiết Ánh đưa ra khẩu hiệu “Đau dài không bằng đau ngắn”, cho rằng chỉ cần quyết tâm “vượt ải” là giải quyết xong lạm phát. Đặng Tiểu Bình – người không có kiến thức hiện đại về kinh tế – lại dễ dàng bị thuyết phục bởi những thuật ngữ mang màu sắc quân sự này. Trong khi đó, Thủ tướng Lý Bằng thì càng không hiểu đạo lý kinh tế phức tạp, chỉ làm tình hình thêm hỗn loạn.

4. Diêu Y Lâm đổ thêm dầu vào lửa

Tháng 5/1988, Đặng Tiểu Bình quyết định yêu cầu Thường vụ Bộ Chính trị nghiên cứu hoàn thành cải cách giá cả trong 3-5 năm. Thường vụ đã thảo luận ra 8 ý kiến mang tính thận trọng, nhưng không công khai. Diêu Y Lâm – người phản đối cải cách và am hiểu chính trị quan trường – được giao chủ trì soạn thảo phương án. Ông ta đã giở chiêu “dương phụng âm vi” (bằng mặt không bằng lòng): Một mặt ra vẻ tích cực xin ý kiến về “Phương án cải cách giá – lương” khiến người dân hoảng loạn; mặt khác lại âm thầm hóa giải phương án đó thành một đợt điều chỉnh giá nhỏ lẻ, khiến chủ trương “vượt ải” của Đặng Tiểu Bình biến mất không dấu vết qua tay các kỹ trị quan liêu.

Hành động của Diêu Y Lâm vừa qua mặt được Đặng Tiểu Bình, vừa “đẩy Triệu Tử Dương lên chảo lửa”. Trần Vân ngồi chờ Đặng Tiểu Bình thất bại, sau đó chỉ đạo Diêu Y Lâm chuẩn bị phương án “quản lý chỉnh đốn” (tức dừng cải cách). Đến cuối hè 1988, thấy Đặng Tiểu Bình đã thua, Trần Vân yêu cầu dừng “vượt ải”, khôi phục quản lý kế hoạch hóa. Đặng Tiểu Bình buộc phải đồng ý.

Đặng Tiểu Bình sau đó không bao giờ nhắc lại việc mình là người khởi xướng, cũng không truy cứu hành vi phản đối ngầm của Diêu Y Lâm, mà bắt Triệu Tử Dương phải đứng ra nhận lỗi tại Hội nghị công tác Trung ương tháng 9/1988. Hình ảnh Triệu Tử Dương sụp đổ từ đó. Ông dần bị gạt khỏi quá trình ra quyết định kinh tế. Phe quan liêu kế hoạch hóa giành lại quyền lực, bắt đầu “quản lý chỉnh đốn”, và công cuộc cải cách kinh tế những năm 80 dưới sự lãnh đạo của Triệu Tử Dương đã kết thúc ngay từ mùa thu năm 1988.

Theo Vision Times