Triển lãm Nam Sử Họa Kiếng: Tranh kiếng Nam Bộ và ký ức phản chiếu trở lại

Từng hiện diện trong mọi nếp nhà phương Nam, tranh kiếng là giao điểm của tín ngưỡng, thẩm mỹ và đời sống dân gian. Từ một di sản dần lùi vào quên lãng, dòng tranh này nay được nhìn lại qua triển lãm Nam Sử Hoạ Kiếng, mở ra đối thoại giữa ký ức và đương đại

Tranh Huế

Tranh kiếng Nam Bộ là gì?

Trong dòng chảy mỹ thuật dân gian Việt Nam, tranh kiếng Nam Bộ hiện diện như một lớp ký ức vừa lấp lánh vừa mong manh. Không cầu kỳ như sơn mài, không thâm trầm như tranh lụa, tranh kiếng mang vẻ đẹp trực diện, rực rỡ và gần gũi, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của người dân phương Nam suốt hơn một thế kỷ. Đó là những bức tranh được vẽ ngược trên mặt kính – một kỹ thuật đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối, bởi mỗi nét cọ đều không có cơ hội sửa sai. Chính tính “định mệnh” ấy tạo nên một ngôn ngữ tạo hình đặc biệt: dứt khoát, rõ ràng và giàu tính biểu tượng.

Khởi nguồn từ ảnh hưởng giao thoa văn hóa Hoa – Việt, tranh kiếng phát triển mạnh ở các tỉnh miền Tây Nam Bộ như An Giang, Đồng Tháp, Long An. Nội dung tranh thường xoay quanh các đề tài tín ngưỡng và đạo đức: hình tượng Quan Công, Phật Bà Quan Âm, Ông Táo, hay các tích truyện dân gian, truyện Tàu, truyện Nôm.

Trong không gian nhà ở truyền thống, tranh kiếng không chỉ là vật trang trí mà còn mang chức năng thờ phụng, như một lớp “bảo hộ tinh thần” cho gia chủ. Màu sắc tranh thường tươi sáng, tương phản mạnh, kết hợp cùng hiệu ứng phản chiếu của kính khiến hình ảnh trở nên sống động, gần như phát sáng trong điều kiện ánh sáng tự nhiên.

Tranh thờ

Tranh kiếng Nam Bộ không tách rời đời sống mà chính là một phần của đời sống. Nó xuất hiện trong phòng khách, bàn thờ, tiệm buôn, quán ăn – ở bất cứ đâu con người cần một điểm tựa tinh thần. Qua thời gian, tranh kiếng trở thành một “ngôn ngữ thị giác đại chúng”, nơi người dân bình dị có thể tiếp cận mỹ thuật theo cách trực quan và gần gũi nhất. Tuy nhiên, cũng chính vì tính phổ biến ấy mà tranh kiếng dần bị xem là bình thường, thậm chí lỗi thời, khi các hình thức trang trí hiện đại lên ngôi.

Triển lãm Nam Sử Hoạ Kiếng mong muốn bảo tồn kỹ thuật tranh kiếng Nam Bộ

Ngày nay, khi nhịp sống đô thị ngày càng nhanh và gu thẩm mỹ thay đổi, tranh kiếng Nam Bộ đứng trước nguy cơ mai một. Những nghệ nhân còn lại ngày càng ít, kỹ thuật vẽ ngược trên kính – vốn không dễ học – dần mất đi người kế thừa.

Nhưng trong bối cảnh đó, cũng xuất hiện những nỗ lực đáng ghi nhận nhằm phục dựng và tái diễn giải dòng tranh này, không chỉ như một di sản cần bảo tồn mà còn như một chất liệu có thể đối thoại với đương đại.

Đó cũng là tinh thần của triển lãm Nam Sử Hoạ Kiếng do Sài Gòn Vi Vu thực hiện nhân dấu mốc 10 năm hoạt động. Không đơn thuần là một cuộc trưng bày, triển lãm được xây dựng như một hành trình “nhìn lại” – nơi tranh kiếng được đặt trở về trong dòng chảy lịch sử rộng lớn hơn. Từ những hình tượng tín ngưỡng quen thuộc đến các nghiên cứu, phục dựng đương đại, triển lãm Nam Sử Hoạ Kiếng mở ra một mạch kể liên tục, cho thấy cách một loại hình mỹ thuật dân gian từng định hình đời sống thị giác của cả một vùng đất.

Tranh ứng dụng

Ở đây, mỗi tấm kính không chỉ phản chiếu hình ảnh mà còn lưu giữ thời gian. Những lớp màu nằm phía sau bề mặt trong suốt như những tầng ký ức chồng lên nhau, vừa rõ ràng vừa xa xăm. Triển lãm không cố gắng “đóng khung” tranh kiếng trong quá khứ, mà gợi mở khả năng tiếp nối, rằng di sản chỉ thực sự sống khi được nhìn lại, được hiểu và được tái tạo trong những ngữ cảnh mới.

Trong không gian của triển lãm Nam Sử Hoạ Kiếng, người xem không chỉ đứng trước một hiện vật, mà đối diện với một phần lịch sử thị giác từng rất gần gũi với ông bà, cha mẹ mình. Và có lẽ, điều quan trọng nhất mà triển lãm mang lại không phải là câu trả lời, mà là một câu hỏi lặng lẽ: giữa thế giới hiện đại đầy biến động, ta sẽ giữ lại điều gì từ những lớp ký ức phản chiếu trên mặt kính ấy?

TRIỂN LÃM NGHỆ THUẬT ĐÁNG QUAN TÂM:

Harper’s Bazaar Vietnam