Nghề thêu Lô Lô: Di sản sống dệt nên từ ký ức của người phụ nữ

Làng nghề thêu tại Lô Lô Chải, xã Lũng Cú, Tuyên Quang. Ảnh: RMIT/ST4SD

Trong nhịp sống ngày càng đề cao tốc độ, nghề thêu của người Lô Lô Đen vẫn bền bỉ tồn tại như một di sản sống, nơi từng đường kim mũi chỉ lưu giữ ký ức gia đình, tri thức bản địa và mở ra hướng đi mới cho thời trang, du lịch văn hóa cùng sáng tạo đương đại.

Khi đường thêu trở thành ngôn ngữ của cả cộng đồng

Điều làm nên giá trị của nghề thêu Lô Lô chưa bao giờ chỉ là sản phẩm hoàn thiện. Tiến sĩ Phạm Hương Trang – Phó chủ nhiệm Bộ môn Quản trị Du lịch và Khách sạn, Đại học RMIT Việt Nam – cho rằng nghề thêu Lô Lô cần được nhìn nhận như một living heritage – di sản sống. Theo bà, điều quý giá nhất là khoảnh khắc người mẹ ngồi cạnh con gái, cùng nhau hoàn thành từng đường thêu. Điều được trao truyền lại, bên cạnh kỹ thuật, còn là cách cộng đồng hiểu về chính mình, bởi nó vẫn hiện diện trong đời sống hằng ngày của cộng đồng.

“Một HỌA TIẾT có thể được SAO CHÉP,
nhưng không ai có thể
sao chép quá trình TRAO TRUYỀN
diễn ra giữa các thế hệ.
Chính quá trình ấy mới là DI SẢN”.

Nhận định này mở ra góc nhìn quan trọng về bảo tồn. Di sản không tồn tại nhờ từ việc cất giữ nguyên vẹn, mà nhờ được tiếp tục thực hành. Bởi vậy, tính chân thực của nghề thêu không nằm trên bề mặt sản phẩm, mà hiện diện trong đôi bàn tay vẫn ngày ngày cầm kim, trong nhịp sinh hoạt của bản làng và trong mối liên kết giữa những người cùng gìn giữ truyền thống.

Điều thế giới tìm kiếm hôm nay là câu chuyện phía sau

Ảnh: RMIT/ST4SD

Trong bối cảnh du lịch trải nghiệm phát triển mạnh, người mua ngày càng quan tâm đến nguồn gốc, con người và giá trị văn hóa phía sau món đồ. Điều ấy tạo ra cơ hội mới cho nghề thêu Lô Lô, bởi những sản phẩm nơi đây chưa bao giờ đơn thuần là hàng thủ công.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Vân Anh – Phó chủ nhiệm Bộ môn Digital Marketing, Đại học RMIT Việt Nam – chia sẻ rằng cộng đồng tại Lô Lô Chải (xã Lũng Cú, tỉnh Tuyên Quang), mong muốn mỗi sản phẩm khi rời khỏi bản làng vẫn tiếp tục kể câu chuyện của mình. Từ đó, sáng kiến Lô Lô – Câu chuyện nghề thêu ra đời nhằm giúp nghệ nhân kể về ký ức gia đình, bữa cơm, nếp nhà và thế giới quan của người Lô Lô Đen bằng chính tiếng nói của họ.

Ở góc độ văn hóa, đây là bước chuyển cần thiết. Một chiếc khăn thêu không còn dừng lại ở chức năng sử dụng hay giá trị thẩm mỹ, nó trở thành “đại sứ” mang theo lịch sử của cộng đồng, kết nối người sở hữu với nghệ nhân đã tạo ra nó. Trong một thị trường tràn ngập những sản phẩm giống nhau, chính câu chuyện mới tạo nên sự khác biệt lâu dài.

Từ bản làng đến sàn diễn, thời trang cần nhiều hơn họa tiết đẹp

Từng đường kim mũi chỉ được thêu một cách tỉ mỉ, đầy chuyên chú. Ảnh: RMIT/ST4SD

Ngành thời trang hiện nay rất quan tâm đến các giá trị thủ công, bản địa và phát triển bền vững. Hàng loạt nhà thiết kế nổi tiếng tìm đến các làng nghề để khám phá những chất liệu văn hóa mới. Thế nhưng, khoảng cách địa lý, bất đồng ngôn ngữ và cơ hội tiếp cận khiến nhiều cộng đồng như người Lô Lô Đen chưa thể bước vào dòng chảy sáng tạo toàn cầu theo đúng giá trị vốn có.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Vân Anh, điều hấp dẫn nhất của nghề thêu Lô Lô chính là họa tiết. Ví dụ chiếc khăn trải bàn Mùa no đủ, lấy cảm hứng từ bữa cơm gia đình của người Lô Lô Đen. Những họa tiết hoa tam giác mạch trên sản phẩm không chỉ gợi nên vẻ đẹp của cao nguyên đá, mà còn kể câu chuyện về sự no ấm, về ký ức của một loài cây đã từng nuôi dưỡng cả bản làng qua những mùa khó khăn.

Chính vì vậy, vai trò của báo chí, truyền thông và các dự án kết nối ngày càng trở nên quan trọng. Khi khoảng cách giữa nghệ nhân và nhà thiết kế thu hẹp, di sản sẽ có thêm cơ hội hiện diện trong sáng tạo đương đại mà vẫn giữ tiếng nói của cộng đồng.

Đồng sáng tạo khác với vay mượn cảm hứng

Họa tiết thêu trên chiếc khăn của người Lô Lô Đen. Ảnh: RMIT/ST4SD

Việc các thương hiệu quốc tế hợp tác cùng làng nghề truyền thống mở ra nhiều kỳ vọng, song cũng đặt ra câu hỏi về giới hạn giữa sáng tạo và khai thác.

Theo Tiến sĩ Phạm Hương Trang, vấn đề cốt lõi không phải nghề thêu Lô Lô có thể được ứng dụng vào thời trang đến đâu, mà là cộng đồng còn giữ “quyền” kể câu chuyện của chính mình hay không. Bà cho rằng những họa tiết gắn với tín ngưỡng, dòng họ hay ký ức cộng đồng không nên bị tách khỏi bối cảnh chỉ để phục vụ thẩm mỹ. Giữ được hình thức mà đánh mất ý nghĩa, đó không còn là bảo tồn.

Người nghệ nhân không thể chỉ xuất hiện như “nguồn cảm hứng” ở dòng ghi chú cuối bộ sưu tập. Họ cần hiện diện như một phần của quá trình sáng tạo, trong cách kể chuyện và được chia sẻ giá trị kinh tế một cách công bằng. Đồng thời, nhịp độ hợp tác phải tôn trọng với nhịp độ của nghề. Một bộ trang phục truyền thống có thể mất từ vài tháng đến vài năm để hoàn thiện. Có những kỹ thuật không thể bị đẩy nhanh mà không đánh mất chính bản chất của nó. Thời gian, ở đây là điều kiện để tri thức được hình thành qua đôi tay.

“DI SẢN không mất đi
vì chúng ta SÁNG TẠO,
di sản MẤT ĐI khi sáng tạo
QUÊN MẤT người đã tạo nên nó”.

Giá trị của mũi kim trong thời đại tốc độ

Ảnh: RMIT/ST4SD

Hiện nay, du lịch văn hóa đã dịch chuyển từ mua sắm sang trải nghiệm. Du khách ngồi cạnh nghệ nhân, tự tay thêu những mũi kim đầu tiên và lắng nghe câu chuyện phía sau từng họa tiết. Khi ấy, món quà mang về sẽ là ký ức của những con người đã gặp và giá trị thấu hiểu. Nghệ nhân vì thế cũng được nhìn nhận đúng hơn với vai trò người gìn giữ tri thức, người kể chuyện văn hóa, thay vì chỉ là người sản xuất hàng thủ công.

“Điều XA XỈ nhất của NGHỀ THỦ CÔNG
ngoài độ KHAN HIẾM của sản phẩm,
chính là khả năng tạo ra những KHÔNG GIAN
buộc con người phải chậm lại đủ lâu
để thực sự học cách NHÌN, cách LẮNG NGHE, cách HIỂU”

Nghề thêu Lô Lô vì thế vượt ra ngoài phạm vi của một làng nghề. Nó đặt ra câu hỏi về cách con người đối xử với thời gian, với lao động và với chính những giá trị cần nhiều năm để hình thành.

Đặc biệt hơn cả, trong ngành thời trang, sự không thể lặp lại là một trong những giá trị được trân trọng nhất. Dù cùng sử dụng những kỹ thuật, màu sắc hay hệ họa tiết truyền thống, mỗi người đều tạo nên những khác biệt rất riêng, thể hiện dấu ấn cá nhân. Không ai muốn bộ trang phục hay chiếc khăn của mình giống hoàn toàn với người khác. Họ vừa là nghệ nhân, vừa là nhà thiết kế, chỉ là họ làm việc trong một hệ thẩm mỹ neo vào ký ức cộng đồng, chứ không phải trên sàn diễn.

Tương lai của nghề thêu Lô Lô – giữ bản sắc để đi xa

Ảnh: RMIT/ST4SD

Nếu trong tương lai, cộng đồng có thể tạo thêm giá trị từ trải nghiệm, giáo dục văn hóa, kể chuyện và các mô hình du lịch cộng đồng thay vì chỉ dựa vào việc bán sản phẩm, thì sinh kế và bảo tồn có thể cùng song hành. Điều quan trọng không phải là đưa nghề thêu đi nhanh hơn, mà là giúp nhiều người hiểu sâu hơn về những câu chuyện và con người phía sau mỗi đường kim mũi chỉ và tính độc bản của sản phẩm mà họ may mắn sở hữu.

Tiến sĩ Phạm Hương Trang hy vọng: “Các nhà thiết kế, các thương hiệu và cả những người trẻ đừng nhìn nghề thêu Lô Lô như kho họa tiết để tìm cảm hứng. Hãy nhìn đó như một hệ tri thức sống (living knowledge system). Bước vào làng nghề với tâm thế của người học hỏi, chứ không phải người đi tìm kiếm chất liệu. Câu hỏi đầu tiên không nên là ‘Họa tiết này sẽ đẹp thế nào trong bộ sưu tập của tôi?’, mà là ‘Ai đã tạo ra tri thức này, và cộng đồng ấy sẽ được gì nếu tôi sử dụng nó?’”.

Giữa thế giới không ngừng chuyển động với tốc độ ngày càng nhanh, nghề thêu của người Lô Lô Đen nhắc chúng ta rằng, có những giá trị chỉ trưởng thành khi trao đủ thời gian. Và cũng chính từ sự chậm rãi ấy, một di sản sống tiếp tục viết nên, bằng những đôi tay của người phụ nữ vẫn lặng lẽ cầm kim, bằng những câu chuyện vẫn được kể bởi các nghệ nhân và bằng một cộng đồng vẫn kiên trì gìn giữ tiếng nói của chính mình.

NÉT ĐẸP VĂN HÓA VIỆT:

Harper’s Bazaar Việt Nam