Charles Frederick Worth: Không chỉ là cha đẻ của Haute Couture mà còn là nhà kinh doanh đại tài

Chân dung nhà thiết kế Charles Frederick Worth, 1892, người được mệnh danh là cha đẻ của thời trang cao cấp (haute couture)

Ngày nay, việc các nhà mốt ra mắt bộ sưu tập theo mùa, trình diễn trên runway hay đặt tên thương hiệu lên từng thiết kế đã trở thành điều hiển nhiên. Ít ai biết rằng phần lớn những quy tắc ấy đều bắt nguồn từ một người đàn ông sống cách đây gần hai thế kỷ: Charles Frederick Worth.

Không chỉ được gọi là “cha đẻ của haute couture”, Charles Frederick Worth còn là người định nghĩa lại vai trò của nhà thiết kế và đặt nền móng cho cách ngành công nghiệp thời trang vận hành đến tận hôm nay.

Từ cậu bé tỉnh lẻ đến nhà thiết kế quyền lực nhất Paris

Charles Frederick Worth sinh năm 1825 tại thị trấn Bourne, hạt Lincolnshire, Anh Quốc, trong một gia đình không mấy khá giả. Biến cố đến từ rất sớm khi cha ông, một luật sư, làm thất thoát toàn bộ tài sản rồi bỏ gia đình ra đi. Mới 11 tuổi, Worth đã phải nghỉ học để đi làm phụ giúp mẹ.

Công việc đầu tiên của Worth là tại một cửa hàng bán phụ kiện may mặc ở Bourne. Tại đây, ông học cách phân biệt chất liệu, hoàn thiện quá trình làm mũ và quan sát thị hiếu của khách hàng. Những trải nghiệm ban đầu này giúp Worth hiểu thời trang từ góc độ của người kinh doanh trước khi trở thành một nhà thiết kế.

Một năm sau, ông chuyển đến London và làm việc cho các cửa hàng kinh doanh vải cao cấp. Gần mười năm trong ngành dệt may giúp Worth tích lũy kiến thức về chất liệu, kỹ thuật cắt may và thị hiếu của tầng lớp thượng lưu. Tuy nhiên, London khi đó chưa phải trung tâm của thời trang châu Âu. Mọi xu hướng vẫn được định hình tại Paris.

Atelier của House of Worth tại Paris năm 1907

Năm 1846, ở tuổi 21, Worth chuyển đến Paris và gia nhập hãng buôn vải Gagelin et Opigez. Bên cạnh việc kinh doanh, ông bắt đầu thiết kế các mẫu váy để giới thiệu chất liệu của hãng. Những sáng tạo này nhanh chóng giành giải thưởng tại các kỳ Triển lãm Thế giới ở Paris và London, đưa tên tuổi của Worth đến gần hơn với giới thượng lưu và mở đường cho việc thành lập House of Worth vào năm 1858.

Năm 1858, cùng đối tác Otto Bobergh, ông thành lập House of Worth (hay còn được gọi là Maison Worth) tại số 7 Rue de la Paix. Đây được xem là một trong những nhà mốt đầu tiên trên thế giới hoạt động theo mô hình haute couture. Từ một người bán vải vô danh, Charles Frederick Worth từng bước trở thành cái tên được săn đón nhất Paris.

Charles Frederick Worth thay đổi cách kinh doanh thời trang ra sao?

1. Tìm đến các ngôi sao, người nổi tiếng để quảng bá trang phục

Thay vì chờ giới quý tộc tìm đến, Charles Frederick Worth chủ động để một nhân vật có ảnh hưởng trong triều đình Napoleon III mặc thiết kế của mình tại các sự kiện. Chiến lược này nhanh chóng thu hút sự chú ý của Hoàng hậu Eugénie. Sau cuộc gặp đầu tiên, bà lựa chọn Worth làm nhà thiết kế riêng, đưa House of Worth trở thành cái tên danh giá nhất Paris và mở đường cho hàng loạt đơn đặt hàng từ giới hoàng gia và quý tộc châu Âu.

Chân dung Hoàng hậu Eugénie mặc một thiết kế của Charles Frederick Worth, do Jean Marius Fouque thực hiện dựa trên nguyên tác của Franz Xaver Winterhalter. Ảnh: Wikimedia Commons

Sự bảo trợ của hoàng gia ngay lập tức đưa House of Worth trở thành địa chỉ danh giá nhất Paris. Từ Hoàng hậu Eugénie, danh sách khách hàng của ông nhanh chóng mở rộng đến Nữ hoàng Victoria, giới quý tộc châu Âu và những nữ diễn viên, ca sĩ nổi tiếng của thế kỷ XIX.

Trong thời đại chưa có mạng xã hội hay truyền thông đại chúng, Charles Frededrick Worth đã hiểu rõ sức mạnh của người có tầm ảnh hưởng. Ông gần như tạo ra hình thức “celebrity endorsement” (tạm dịch “sự bảo chứng từ người nổi tiếng”) đầu tiên của ngành thời trang.

Hoàng hậu Sisi trong thiết kế “Robe aux Étoiles” của Charles Frederick Worth, qua bức chân dung do Franz Xaver Winterhalter thực hiện năm 1865. Ảnh: Wikimedia Commons

2. Thay đổi vị thế của nhà thiết kế trong vai trò tư vấn phong cách thời trang

Tuy nhiên, ảnh hưởng lớn nhất của Charles Frederick Worth đến với thời trang và haute couture đến từ việc ông thay đổi hoàn toàn thay đổi vị thế của nhà thiết kế.

Trước thế kỷ XIX, thợ may chủ yếu làm theo yêu cầu của khách. Chính khách hàng quyết định kiểu dáng, chất liệu và chi tiết trang phục.

Worth lại đảo ngược trật tự đó. Ông chủ động sáng tạo các thiết kế trước, sau đó giới thiệu cho khách lựa chọn. Thay vì hỏi khách muốn mặc gì, ông là người quyết định xu hướng, mẫu mã, và tư vấn ngược lại cho khách.

3. Thay đổi cách trình làng các mẫu mã trang phục

Để thực hiện chiến lược kể trên, Worth cũng thay đổi cách giới thiệu quần áo. Ông là người đầu tiên sử dụng người mẫu sống để trình diễn thiết kế ngay trong salon thay vì chỉ treo trang phục hoặc trưng bày trên ma-nơ-canh. Khách hàng có thể quan sát trực tiếp cách váy chuyển động, ôm cơ thể và tương tác với không gian. Đây được xem là tiền thân của những buổi trình diễn thời trang hiện đại.

4. Cha đẻ haute couture là người khai sinh cho khái niệm một thương hiệu thời trang

Cận cảnh những chiếc tag đầu tiên của House of Worth. Ảnh: The Metropolitan Museum of Art

Charles Frederick Worth cũng là nhà thiết kế đầu tiên may tên của mình lên trang phục. Chiếc nhãn nhỏ bên trong váy không đơn thuần để nhận diện sản phẩm mà khẳng định giá trị của người sáng tạo. Lần đầu tiên trong lịch sử, tên tuổi của nhà thiết kế trở thành một phần giá trị của món đồ thời trang. Khái niệm “thương hiệu” vì thế bắt đầu hình thành.

5. Giới thiệu trang phục theo từng mùa trong năm

Đầm của Charles Worth thiết kế năm 1877. Ảnh: The Met

Vốn ngành thời trang đã có khái niệm Xuân Hè và Thu Đông nhờ Ông hoàng Mặt trời Louis XIV. Vị vua người Pháp đã đề ra khái niệm này nhằm kích cầu mua sắm nhiều lần trong năm, hỗ trợ việc kinh doanh cho các nhà buôn và chế tác vải vóc.

Charles Frederick Worth đưa khái niệm mùa thời trang xa thêm một bước nữa, khi tiên phong xây dựng các bộ sưu tập theo mùa, thay vì chỉ may từng đơn đặt hàng riêng lẻ. Các thiết kế được chuẩn bị trước, giới thiệu theo từng thời điểm trong năm và sau đó mới được chỉnh sửa theo số đo của từng khách hàng. Mô hình này trở thành nền tảng cho cách vận hành của các nhà mốt cao cấp sau này.

Nhìn lại lịch sử thời trang, Charles Frederick Worth không chỉ tạo ra những chiếc váy lộng lẫy cho giới quý tộc đúng chuẩn haute couture. Điều quan trọng hơn là ông đã thay đổi vai trò của nhà thiết kế, định nghĩa lại cách một thương hiệu thời trang được xây dựng và đặt những viên gạch đầu tiên cho toàn bộ hệ thống haute couture vẫn đang tồn tại hơn một thế kỷ sau.

House of Worth: Nhà mốt đầu tiên của thời trang hiện đại

Maison Worth tại số 7 phố Rue de la Paix, Paris.

Vì những đóng góp đáng kể ở trên, không có gì ngạc nhiên khi Charles Frederick Worth nhanh chóng chinh phục giới thượng lưu bằng những sáng tạo của mình và được công nhận là cha đẻ của haute couture. Báo The Leitrim Advertiser từng nhận định:

“Worth không chỉ thiết kế trang phục cho hoàng gia châu Âu, mà còn cho những quý bà quyền lực đương thời. Khách hàng hoàng gia đầu tiên của ông là Donna Maria da Glória, khi đó là Nữ hoàng Bồ Đào Nha. Trong nhiều năm sau, hầu như không có một công chúa nào ở châu Âu kết hôn — ngoại trừ các thành viên Hoàng gia Đức, vốn theo nguyên tắc không đặt may trang phục tại Paris — mà trong của hồi môn lại thiếu những bộ váy của Maison Worth. Thái hậu Nga cùng Nữ hoàng Ý và Nữ hoàng Bồ Đào Nha cũng trở thành những khách hàng trung thành của ông.”

Thành công của Charles Frederick Worth nhanh chóng đưa Maison Worth trở thành nhà mốt danh giá nhất Paris. Từ một salon nhỏ thành lập năm 1858, thương hiệu phát triển thành doanh nghiệp với hơn 1.000 nhân viên, phục vụ giới hoàng gia, quý tộc và tầng lớp thượng lưu từ châu Âu đến Mỹ. Đối với khách hàng thời bấy giờ, sở hữu một thiết kế của Worth không chỉ là mua một bộ váy, mà còn là khẳng định địa vị và gu thẩm mỹ.

Quan trọng hơn, Maison Worth là nhà mốt đầu tiên vận hành theo mô hình mà các thương hiệu xa xỉ vẫn áp dụng ngày nay: xây dựng bộ sưu tập theo mùa, trình diễn thiết kế trước khách hàng, phát triển bản sắc thương hiệu và đưa tên tuổi của nhà thiết kế trở thành giá trị cốt lõi của sản phẩm. Đây được xem là tiền thân của mô hình fashion house hiện đại.

Di sản của “cha đẻ haute couture” Charles Frederick Worth

Ảnh: Fashion Museum Bath, United Kingdom.

Lịch sử của nhà mốt House of Worth có thể tóm tắt như sau:

• 1858: Charles Frederick Worth thành lập House of Worth tại Paris.
• 1895: Worth qua đời, nhà mốt được hai con trai là Gaston và Jean-Philippe tiếp quản.
• Đầu thế kỷ 20: House of Worth vẫn là một trong những nhà mốt lớn của Paris, mở rộng sang nước hoa và phục vụ giới quý tộc quốc tế.
• 1952: Roger Worth (cháu nội của Charles Frederick Worth) nghỉ hưu. Nhà mốt đóng cửa, chấm dứt gần một thế kỷ hoạt động trong lĩnh vực haute couture.

Sau đó, tên tuổi House of Worth trải qua nhiều lần được mua lại:

• Cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, thương hiệu được hồi sinh chủ yếu để phát triển nước hoa và một số dự án thời trang nhỏ.
• Năm 2010, nhà thiết kế Giovanni Bedin từng cố gắng tái khởi động House of Worth với tư cách một thương hiệu couture mới. Dù nhận được sự chú ý ban đầu, dự án không duy trì được lâu và không lấy lại vị thế lịch sử của nhà mốt.

Worth Couture Thu 2010

Worth Couture Thu 2010

Worth Couture Thu 2010

Dù vậy, ảnh hưởng của Charles Frederick Worth vượt xa những bộ trang phục ông tạo ra. Ông thay đổi vị thế của nhà thiết kế, từ người thực hiện yêu cầu của khách hàng trở thành người định hướng xu hướng và thẩm mỹ. Đồng thời, ông đặt nền móng cho nhiều quy chuẩn của ngành thời trang hiện đại như bộ sưu tập theo mùa, người mẫu trình diễn, nhãn hiệu trên trang phục và chiến lược sử dụng người nổi tiếng.

Bởi vậy, khi nhắc đến Charles Frederick Worth, giới thời trang không chỉ nhớ đến một nhà thiết kế, mà còn nhớ đến người đã xây dựng nền móng cho haute couture. Nếu Christian Dior, Coco Chanel hay Yves Saint Laurent định hình từng giai đoạn của thời trang thế kỷ XX, thì Worth là người tạo nên hệ thống để những cuộc cách mạng đó có thể diễn ra.

Wake House, ngôi nhà nơi Charles Frederick Worth chào đời, mở cửa đón khách tham quan trong thời gian diễn ra lễ hội. Ảnh: BBC

Năm 2025, nhân kỷ niệm 200 năm ngày sinh của Charles Frederick Worth, nhiều hoạt động tưởng niệm và triển lãm được tổ chức tại Anh và Pháp nhằm nhìn lại di sản của người đã đặt nền móng cho ngành thời trang cao cấp. Hai thế kỷ đã trôi qua, nhưng mỗi mùa couture tại Paris, mỗi buổi trình diễn trên sàn runway hay mỗi chiếc nhãn được may vào trang phục vẫn ít nhiều mang dấu ấn của người đàn ông đã thay đổi lịch sử thời trang từ một salon nhỏ trên phố Rue de la Paix.

THÔNG TIN MỚI NHẤT VỀ HAUTE COUTURE WEEK THU ĐÔNG 2026:

Harper’s Bazaar Việt Nam