Kiến trúc Đông Dương Nhiệt Đới Đương Đại mở ra giải pháp cho đô thị hiện đại

Từ những mái hiên rộng, ô cửa chớp đến khoảng sân đón gió, kiến trúc Đông Dương không chỉ là một di sản của quá khứ mà còn là lời gợi ý cho cách chúng ta xây dựng và sinh sống trong các thành phố hiện đại. Khi nhiều đô thị trên thế giới tìm cách cân bằng giữa phát triển và bản sắc, Việt Nam có thể đã sở hữu câu trả lời từ rất lâu.

Ảnh: Phát Trương

Kiến trúc Đông Dương được tạo ra để thích nghi

Khi nhắc đến kiến trúc Đông Dương, nhiều người thường nghĩ đến những bức tường vàng, cửa chớp xanh hay những dãy hành lang trải dài dưới bóng cây. Tuy nhiên, đằng sau những đặc điểm thị giác quen thuộc đó là một tư duy thiết kế được hình thành từ nhu cầu thích nghi với khí hậu và đời sống bản địa.

Ra đời vào đầu thế kỷ 20 dưới thời Pháp thuộc, kiến trúc Đông Dương là kết quả của quá trình kết hợp giữa kỹ thuật xây dựng phương Tây và kinh nghiệm ứng phó với môi trường nhiệt đới của người dân địa phương. Những mái hiên rộng giúp giảm bức xạ mặt trời, hệ cửa chớp và hành lang đệm tạo điều kiện cho không khí lưu thông, trong khi trần cao, gạch bông và các giải pháp thông gió tự nhiên góp phần duy trì sự thoáng mát cho công trình.

Chính sự kết hợp giữa tính thực dụng và bản sắc địa phương đã giúp kiến trúc Đông Dương duy trì sức sống qua nhiều thế hệ và tiếp tục trở thành nguồn cảm hứng cho các công trình đương đại.

Sự thay đổi của kiến trúc Đông Dương trong thế kỷ 21

Phòng ngủ được thiết kế theo phong cách Đông Dương cách tân. Ảnh: Behance

Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, quỹ đất thu hẹp và mật độ dân số gia tăng, nhiều nguyên tắc của kiến trúc Đông Dương nguyên bản đứng trước những thách thức mới. Các khoảng hiên rộng hay sân trong từng phát huy hiệu quả trong điều kiện đất đai rộng rãi nay trở nên khó áp dụng trong mô hình nhà phố và đô thị mật độ cao. Điều đó đặt ra câu hỏi: liệu kiến trúc Đông Dương còn phù hợp với hiện tại?

Thay vì sao chép nguyên trạng, câu trả lời có lẽ nằm ở việc kế thừa những tư duy thiết kế cốt lõi và thích nghi chúng với điều kiện sống đương đại.

Việc kiến trúc Đông Dương từng được hình thành từ quá trình thích nghi với đời sống bản địa đồng nghĩa với việc tái diễn giải phong cách cũng cần bắt đầu từ tinh thần tương tự. Dưới ảnh hưởng của tư duy thiết kế đương đại, nhiều yếu tố cần tiếp tục được điều chỉnh để phù hợp với nhịp sống, mật độ xây dựng và nhu cầu của đô thị hiện nay.

Phong cách Đông Dương nhiệt đới (tropical Indochine) là giải pháp, một sự thích nghi phù hợp

Khung cửa sổ sáng màu tạo nên điểm nhấn cho không gian rộng

Nếu kiến trúc Đông Dương là sản phẩm của sự giao thoa giữa phương Tây và bản địa vào đầu thế kỷ 20, thì kiến trúc nhiệt đới là cách tiếp cận đương đại đối với cùng một bài toán khí hậu. Cả hai đều hướng đến sự thích nghi với môi trường nóng ẩm, nhưng được xây dựng trên những điều kiện xã hội và nhu cầu sống khác nhau. Chính vì vậy, khi đặt lên bàn cân, có những sự khác biệt cố định:

• Thay thế những khoảng sân trong rộng bằng giếng trời và các khoảng thông tầng phù hợp với nhà phố có mặt bằng nhỏ là một giải pháp thông gió.
• Các hành lang đệm truyền thống phát triển thành hệ mặt đứng hai lớp, vừa giảm hấp thụ nhiệt vừa tăng tính riêng tư cho không gian sống.
•  Vườn đứng thay thế sân vườn rộng.
• Từ các vật liệu thủ công đòi hỏi bảo trì thường xuyên sang những vật liệu bền vững có tuổi thọ cao hơn, kết hợp cùng công nghệ quản lý năng lượng, chiếu sáng và thông gió hiện đại.

Một cách biến tấu phong cách Đông Dương sao cho hiện đại hơn, khi kết hợp với các đường nét mạnh mẽ thẳng thớm và màu sắc trầm đối chọi với cái nắng gay gắt xứ nhiệt đới. Ảnh: Behance

Nếu đạt được sự cân bằng giữa bản sắc, khả năng thích nghi và nhu cầu sống đương đại, đó có thể xem là bước tiến đáng kể trong hành trình hơn một thế kỷ của kiến trúc Đông Dương.

Kiến trúc không chỉ là những căn nhà đẹp

Bởi kiến trúc luôn gắn liền với văn hóa, và văn hóa chưa bao giờ là một thực thể bất biến. Nó dịch chuyển cùng thời gian, được bồi đắp qua từng thế hệ và liên tục tìm cách đối thoại với hiện tại.

Vì vậy, giá trị cần được gìn giữ không nằm ở việc tái tạo nguyên vẹn một hình thức kiến trúc, mà ở việc bảo tồn những tư duy thiết kế đã làm nên bản sắc của nó. Khi đó, kiến trúc trong văn hóa không còn được xem là bản sao cứng ngắc của quá khứ, mà trở thành nơi lưu giữ ký ức đô thị theo cách sống động nhất; vừa nhắc nhớ về những gì đã qua, vừa tiếp tục đồng hành cùng đời sống của hiện tại.

Nếu kiến trúc Đông Dương từng là câu trả lời cho khí hậu và xã hội của thế kỷ trước, Đông Dương Nhiệt Đới Đương Đại có thể là cách câu trả lời ấy tiếp tục tồn tại trong các thành phố Việt Nam hôm nay.

SỰ XUẤT HIỆN CỦA KIẾN TRÚC ĐÔNG DƯƠNG (INDOCHINE) TRONG ĐỜI SỐNG:

Harper’s Bazaar Việt Nam