Đại tiệc thiên văn ngày 12/8/2026: Mưa sao băng, nhật thực toàn phần, 6 hành tinh xếp thẳng hàng

Ảnh: ©Vito Technology, Inc.

Sáu hành tinh trải dọc bầu trời trước bình minh, bóng Mặt Trăng quét qua Bắc Đại Tây Dương vào ban ngày và Perseids tiếp quản màn đêm: ngày 12/8/2026 tạo nên một chuỗi quan sát hiếm gặp, nơi ba câu chuyện khác nhau của Hệ Mặt Trời gần như nối tiếp nhau trong vòng 24 giờ.

12/8/2026 là ngày mà bầu trời liên tục thay đổi kịch bản

Perseids trở lại bầu trời mỗi dịp tháng Tám hàng năm. Nhật thực tuân theo những chu kỳ có thể dự đoán. Việc các hành tinh xếp thẳng hàng cũng không phải điều gì quá hiếm thấy. Giá trị của năm 2026 đến từ cách ba sự kiện thiên văn này xuất hiện nối đuôi nhau vào đúng ngày 12/8/2026, tạo thành một lịch trình quan sát kéo dài từ trước bình minh tới tận đêm muộn.

Buổi sáng mở đầu với sáu hành tinh gồm Sao Mộc, Sao Thủy, Sao Hỏa, Sao Thiên Vương, Sao Thổ và Sao Hải Vương cùng xếp thẳng hàng. Trên thực tế, khó mà quan sát hình ảnh này rõ ràng. Bởi Sao Hỏa và Sao Thổ sáng nhất, là điểm neo thị giác. Còn Sao Thủy và Sao Mộc, dù rất sáng, vẫn không thể đọ lại ánh bình mi ló dạng. Hai hành tinh xa hơn là Sao Thiên Vương và Sao Hải Vương hoàn toàn khó nhìn thấy bằng mắt thường, chỉ có thể được nhìn thấy qua thiết bị quang học.

Nhật thực toàn phần biến hoàng hôn thành sân khấu chính

Ảnh: NASA/Keegan Barber

Vài giờ sau, tâm điểm chuyển từ những hành tinh cách Trái Đất hàng triệu tới hàng tỷ kilomet sang một sự sắp đặt chính xác hơn nhiều giữa Mặt Trời, Mặt Trăng và Trái Đất.

Ngày 12/8/2026, vùng bóng tối trung tâm của Mặt Trăng sẽ đi qua miền bắc Nga, Greenland, Iceland, Bắc Đại Tây Dương, Tây Ban Nha và một phần rất nhỏ của Bồ Đào Nha. Người đứng trong dải toàn phần có thể chứng kiến Mặt Trời biến thành một đĩa tối, bao quanh bởi vành nhật hoa trắng mảnh vốn thường bị ánh sáng của quang quyển lấn át.

Khoảnh khắc đáng chờ đợi nhất của nhật thực thực ra diễn ra cực nhanh. Tùy vị trí đứng trong dải toàn phần, người xem chỉ có khoảng vài phút để chứng kiến quang quyển biến mất và vành nhật hoa lộ ra trước khi ánh sáng Mặt Trời trở lại (thời gian từ chưa tới hai phút tới hai phút rưỡi). Chính sự chênh lệch giữa quy mô của hiện tượng và thời gian trải nghiệm ngắn ngủi khiến cảnh tượng này trở nên đặc biệt.

Tại Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và nhiều vùng châu Âu, hiện tượng diễn ra gần lúc Mặt Trời lặn. Bởi vậy, nhật thực năm nay có một chất lượng thị giác khác với những lần toàn phần xảy ra giữa trưa: đĩa Mặt Trời đã xuống thấp, đưa đường chân trời và sắc độ hoàng hôn trực tiếp vào bố cục.

Quan sát nhật thực vẫn đòi hỏi nguyên tắc an toàn nghiêm ngặt. Chỉ trong giai đoạn Mặt Trời bị che kín hoàn toàn mới có thể nhìn trực tiếp bằng mắt. Ở mọi pha một phần, kính quan sát Mặt Trời đạt chuẩn hoặc bộ lọc chuyên dụng là bắt buộc; kính râm thông thường không thể thay thế thiết bị bảo vệ mắt.

Mưa sao băng Perseids xuất hiện đúng lúc bầu trời đêm gần như không có trăng

Ảnh: NASA/Preston Dyches

Khi nhật thực kết thúc, bầu trời đêm nhường sân khấu lại cho mưa sao băng Perseids, đạt cực đại trong đêm 12 rạng sáng 13/8.

Perseids hình thành khi Trái Đất đi xuyên qua dòng bụi do sao chổi 109P/Swift–Tuttle để lại. Những hạt vật chất nhỏ lao vào khí quyển với vận tốc khoảng 59 km/giây, nung nóng lớp khí xung quanh và tạo thành các vệt sáng thoáng qua. Một số mảnh lớn hơn có thể sinh ra fireball sáng mạnh và tồn tại lâu hơn sao băng thông thường.

Lợi thế lớn của năm nay là Trăng non rơi đúng ngày 12/8/2026. Với ánh trăng gần như vắng mặt, độ tương phản của bầu trời được cải thiện đáng kể, giúp các vệt sao băng yếu ít bị chìm trong nền sáng. Số lượng quan sát thực tế vẫn thay đổi theo vị trí, mây, ô nhiễm ánh sáng và độ cao của điểm phát xạ; tại nơi đủ tối, Perseids có thể cho thấy hàng chục vệt mỗi giờ và trong điều kiện tối ưu con số có thể cao hơn.

Muốn quan sát hiệu quả, việc liên tục nhìn đúng vào chòm Perseus lại chưa chắc là lựa chọn tốt nhất. Các vệt gần điểm phát xạ thường ngắn, trong khi những sao băng xuất hiện xa hơn có thể để lại đường sáng dài và dễ nhận thấy. Một bầu trời rộng, ít ánh đèn cùng khoảng 20–30 phút để mắt thích nghi với bóng tối có giá trị hơn việc sở hữu thiết bị phức tạp.

Ba hiện tượng thiên văn của Hệ Mặt Trời tụ hội trong cùng một ngày 12/08/2026

Ảnh: NASA/Preston Dyches

Sức hấp dẫn lớn nhất của ngày 12/8/2026 nằm ở sự thay đổi liên tục về tỷ lệ. Cuộc hội tụ hành tinh cho thấy cấu trúc của Hệ Mặt Trời ở quy mô khổng lồ; nhật thực phụ thuộc vào hình học chính xác giữa ba thiên thể; Perseids lại được tạo nên từ những hạt bụi nhỏ bé của một sao chổi đã đi qua từ nhiều năm trước.

Bởi vậy, đây không đơn thuần là ngày có “nhiều hiện tượng cùng lúc”, nó giống một bài trình diễn thiên văn được chia thành ba chương: trước bình minh nhìn theo hoàng đạo để tìm các hành tinh, ban ngày theo dõi bóng Mặt Trăng đi qua Trái Đất, rồi dành màn đêm cho những mảnh vật chất của Swift–Tuttle cháy sáng trong khí quyển. Hiếm khi lịch thiên văn tạo ra một trình tự trực quan đến vậy trong cùng một ngày.

Harper’s Bazaar Việt Nam