Các tuyệt tác gốm, sơn mài, pháp lam và nghề mộc quy tụ tại triển lãm Từ đôi tay đến tạo tác

Trưng bày Từ đôi tay đến tạo tác (Crafting in progress) được kết hợp bởi Lotus Gallery, Annam Gallery, NST Đỗ Viết Tuấn, Bát Tràng Museum Atelier, Làng Củi Lũ và Lam Sắc

Chế tác thủ công là sự tổng hòa của các yếu tố như chất liệu, kỹ thuật và dấu vết của bàn tay con người. Đây là dạng biểu đạt văn hóa mang hình hài cụ thể. Từ gốm sứ, dệt may đến nghề mộc – mỗi kỹ pháp được lưu truyền qua nhiều thế hệ đều thể hiện gu thẩm mỹ, bản sắc vùng miền và niềm tin cộng đồng nơi đấy. Thường được gắn liền với những vật dụng phục vụ đời sống thường nhật, thủ công mỹ nghệ từng bị nhận định là thiếu chiều sâu ý niệm và tính mỹ học so với hội họa hay nghệ thuật điêu khắc.

Ở những quốc gia Đông Nam Á, truyền thống thủ công mỹ nghệ là một yếu tố thúc đẩy sự đa dạng của Mỹ thuật Hàn lâm. Một ví dụ tiêu biểu là sự chuyển hóa của sơn mài.

Nhựa sơn tự nhiên (sơn ta) từ lâu đã được người Việt sử dụng để tạo nên những bề mặt cứng, bền, chống thấm và có độ óng ánh, phục vụ đồng thời cả công năng lẫn thẩm mỹ. Một trong những đổi mới quan trọng từ thập niên 1920 là kỹ thuật “mài”, theo đó nhiều lớp sơn được phủ chồng, sau đó mài và đánh bóng bằng đá. Quá trình này làm lộ ra các lớp màu ẩn bên dưới, tạo nên bề mặt nhẵn mịn, có chiều sâu thị giác và hiệu ứng phản quang như gương. Kỹ thuật ấy vẫn được thực hành và biến chuyển bởi các nghệ sĩ, nghệ nhân – áp dụng cho tranh mỹ thuật và điêu khắc tạo hình.

Trong bối cảnh hiện nay, thế giới nghệ thuật toàn cầu chứng kiến ngày càng nhiều nghệ sĩ tìm về những thực hành chế tác dân gian như một cách tự định hình tiếng nói riêng, thay vì phụ thuộc vào các hệ chuẩn thẩm mỹ vốn lấy phương Tây làm trung tâm. Khi nghệ thuật đương đại ngày càng nghiêng về ý niệm và số hoá, chế tác thủ công mở ra một hướng quay trở lại với kỹ năng, với sự tiếp xúc trực tiếp cùng vật liệu và sự thuần thục của đôi tay. Hơn thế nữa, khi công nghệ và các ấn phẩm truyền thông số đang ngày càng bao trùm đời sống, chế tác thủ công hiện diện như một quá trình tìm tòi am hiểu về vật liệu, về cách thức tương tác giữa con người và thế giới vật chất xung quanh.

Đến với triển lãm trưng bày Từ Đôi Tay Đến Tạo Tác (Crafting in Progress) lần này, người xem sẽ bước vào những “làng nghề” thu nhỏ, nơi gốm, sơn mài, pháp lam và nghề mộc cùng kể những câu chuyện riêng. Trưng bày tập trung làm rõ cách các tác phẩm được tạo nên – từ kỹ thuật chế tác đến đặc tính của từng chất liệu.

Trưng bày mở đầu với bộ sưu tập gốm Biên Hoà, một dòng gốm phát triển mạnh tại Việt Nam trước năm 1975, nổi bật với ngôn ngữ tạo hình mang tính điêu khắc qua các tượng, phù điêu và chi tiết trang trí kiến trúc.

Đặc trưng của gốm Biên Hoà còn nằm ở hệ men đa sắc được xử lý theo kiểu loang và chảy tự nhiên, tạo nên hiệu ứng thị giác giàu biểu cảm. Một tuyển chọn gốm và điêu khắc đương đại, nơi tinh thần của gốm Biên Hòa được tiếp nối và mở rộng qua các thực hành chất liệu đa dạng – từ điêu khắc của Dương Đức Duy đến các thực hành gốm của Âu Thục My, Trần Hạnh và Lê Trung Hiếu – mở ra những tìm tòi về hình khối, bề mặt và ngôn ngữ tạo hình trong thực hành của các nghệ sĩ trẻ tại Annam Gallery.

Tiếp nối là gốm Bát Tràng với thế mạnh về kỹ thuật men tinh luyện như men lam, men rạn; bề mặt giàu chiều sâu cùng hoa văn vẽ tay mang tính biểu tượng. Trong bối cảnh đương đại, Bát Tràng Museum Atelier tiếp tục làm mới tạo hình, mở rộng ngôn ngữ tạo hình của gốm truyền thống. Song song đó, Trưng bày cũng giới thiệu các thực hành gốm đương đại của nghệ sĩ Devon Nguyễn.

Bên cạnh gốm, triển lãm trưng bày Từ Đôi Tay Đến Tạo Tác (Crafting in Progress) cũng giới thiệu đến công chúng kỹ thuật Pháp lam – một kỹ thuật từng gắn liền với đời sống cung đình Huế và gần như thất truyền, nay đang được phục hồi thông qua nghiên cứu của các nghệ nhân và nhóm học giả độc lập. Từ một chất liệu mang tính nghi lễ, pháp lam được tái diễn giải và đưa vào các ứng dụng gần gũi hơn với đời sống đương đại như trang sức và vật dụng nội thất.

Một chất liệu khác cũng từng gắn liền với tính thực dụng của đời sống là sơn mài. Trước khi trở thành chất liệu cốt lõi của hội họa Việt, sơn mài chủ yếu hiện diện trong các đồ thờ như hoành phi, câu đối, gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa và tín ngưỡng của người Việt.

Lam Phong Studio nối tiếp truyền thống sơn mài từ góc nhìn thiết kế, kết hợp sơn ta với đồ hoạ và các vật liệu thủ công khác, tạo nên những đối tượng mang tinh thần truyền thống nhưng mang hình thái đương đại. Các tác phẩm được trưng bày cùng tranh sơn mài của hoạ sĩ Lại Thanh Dũng. Lại Thanh Dũng sử dụng kỹ thuật sơn khắc và thếp vàng, bạc để tạo nên bề mặt sáng, sắc nét hơn.

Bên cạnh đó là các tượng con giống sơn mài trên gỗ của nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, gợi nhắc đến hệ biểu tượng gắn với văn hoá lúa nước Việt Nam.

Cuối chặng hành trình là các chế tác từ Làng Củi Lũ. Từ những phiến gỗ trôi dạt sau lũ, Làng Củi Lũ tái sinh chúng thành những hình khối điêu khắc, bằng cách giữ lại dấu vết tự nhiên của vật liệu như vết nứt, thớ gỗ; đặt trọng tâm tác phẩm vào ký ức vật chất và mối quan hệ giữa thời gian, tự nhiên và bàn tay con người trong quá trình tạo tác.

Thông qua việc trưng bày hơn 80 tác phẩm cũng như các workshop về các chế tác thủ công, Lotus Gallery mong muốn giúp người xem hiểu rõ hơn về bản sắc địa phương, đồng thời mở ra những góc nhìn và đối thoại mới. Chính những tương tác đó sẽ góp phần nâng tầm chế tác thủ công – một thao tác luôn luôn tiếp diễn trong dòng chảy sáng tạo.

Về các đơn vị tham gia triển lãm Từ Đôi Tay Đến Tạo Tác

• Lotus Gallery được thành lập năm 1991, theo đuổi sứ mệnh đưa nghệ thuật Việt Nam đến gần hơn với cộng đồng người yêu nghệ thuật trên thế giới.
• Annam Gallery hướng đến hoạt động giám tuyển, trưng bày và tổ chức các triển lãm đa phương tiện, từ nghệ thuật dân gian, Đông Dương, Gia Định, Kháng Chiến đến nghệ thuật đương đại.
• BST của Rue de Annam bao gồm tác phẩm nghệ thuật đa chất liệu, thuộc nhiều giai kỳ sáng tác trước và sau 1975 của nhiều nghệ sĩ đã thành danh.
• Làng Củi Lũ là một không gian nghệ thuật đương đại, nơi hồi sinh những mảnh gỗ trôi dạt sau lũ thành tác phẩm nghệ thuật, thể hiện chiều sâu văn hóa của di sản bản địa.
• Lam Phong là xưởng sáng tạo thủ công, chuyên tạo ra các sản phẩm kết hợp chất liệu làng nghề truyền thống và tinh thần của nghệ thuật đương thời.
• Lam Sắc là một thương hiệu cá nhân hoạt động độc lập, chuyên về chế tác các tác phẩm thủ công từ Pháp lam.
• Bát Tràng Museum Atelier (BTMA) là xưởng gốm gần 50 năm tuổi thuộc Bảo tàng được vận hành bởi những thành viên trong gia đình nhằm tiếp nối di sản của Cố Nghệ nhân Nhân dân Vũ Thắng. BTMA tập trung nghiên cứu và phát triển các yếu tố thẩm mỹ của gốm Việt truyền thống, từ hình dáng, màu men đến họa tiết trang trí, chắt lọc và đưa những tinh hoa ấy vào thiết kế mới mang hơi thở thời đại.
• Leap Art là một thương hiệu thời trang & nội thất thêu thủ công. Với nỗ lực phát triển nghề thêu truyền thống theo xu hướng nghệ thuật hiện đại, đồng thời gìn giữ trọn vẹn những giá trị văn hoá nguyên bản.

Harper’s Bazaar Vietnam