Cơ thể trên nóng dưới lạnh: Đông y làm thế nào để Thủy Hỏa thăng giáng

Các triệu chứng “trên nóng dưới lạnh” như khô miệng đắng họng, chân tay lạnh giá, có thể là do tâm thận bất giao (tim và thận không tương hỗ) gây ra. Sự mất cân bằng thể chất này sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe tổng thể. Đông y khuyên nên thông qua việc nâng cao Can khí và điều tiết Tỳ Vị để thúc đẩy tâm thận tương giao, từ đó cải thiện tình trạng này.

Đặc tính của Thủy và Hỏa tạo nên tình trạng “trên nóng dưới lạnh” cho cơ thể. “Lửa cháy lên trên, nước chảy xuống dưới”, đây là đặc điểm vận hành của các tạng phủ trong nhân thể. Hiểu rõ các đặc tính này sẽ giúp hiểu được cách Đông y điều tiết Thận dương và Thận thủy để cải thiện thể chất. Tiếp theo, chúng ta sẽ đi sâu vào tìm hiểu các khái niệm này và phương pháp điều trị cụ thể.

Đặc tính của Thủy, Hỏa tạo nên tình trạng “trên nóng dưới lạnh”

Trước tiên nói về việc lửa cháy lên trên. Ví dụ như khi chúng ta đốt lửa ở ngoài trời, bên cạnh đống lửa thì không quá nóng, nhưng ở phía trên ngọn lửa, dù chỉ cao hơn một chút, tay vẫn không dám lại gần.

Từ đó chúng ta biết được, tính của Hỏa là viêm thượng (bốc lên), “viêm” cũng có nghĩa là nóng. Tức là lửa cháy hướng lên trên. Vì vậy, người xưa đã phát minh ra bếp lò bằng đất, nhóm lửa ở dưới, đặt nồi nấu cơm ở trên. Đông y ví “bếp đất nấu cơm” như cơ thể người: cái nồi chính là Tỳ Vị, lửa chính là Thận dương của cơ thể. Thận dương đủ thì thức ăn “phụ thục” (tiêu hóa) mới nhanh; tiêu hóa nhanh thì khí huyết chuyển hóa mới đầy đủ.

Lại nói về nước chảy xuống dưới, tức là tính của Thủy là hướng xuống. Ví dụ như tại sao quần áo hay khăn tắm sau khi giặt xong phải treo lên? Chính là để nước chảy xuống dưới, kế đến là thông gió và phơi nắng, như vậy khăn mới khô, nếu không cứ chất đống lại sẽ không chỉ bốc mùi hôi, sinh vi khuẩn mà còn có hại cho sức khỏe.

Cũng chính vì lý do nước chảy xuống dưới mà người bình thường, đặc biệt là người cao tuổi, thường mắc nhiều bệnh tật ở nửa thân dưới như đau lưng, chân yếu, đau chân, mỏi gối… Người hiện đại gọi đó là phong thấp, thực chất chính là “Thấp”. Nhưng nếu chỉ trừ thấp thôi thì chưa đủ, tốt nhất nên thêm các vị thuốc ôn dương thông lạc mới có thể trị được tận gốc.

Người ngày nay thường không hiểu rõ, khi cơ thể xuất hiện các triệu chứng hàn thấp, thực chất là do Dương hư gây ra trước. Vì vậy, nhiều người dùng các loại cao dán thư cân hoạt huyết hoặc trừ hàn thấp để điều trị, việc này tuy có thể giảm đau lúc dán, nhưng sau đó người sẽ mệt mỏi hơn, thậm chí phát sinh các vấn đề khác. Thực tế, trạng thái “Hư” thì không được phát tán, càng không được hoạt huyết, làm vậy sẽ khiến người càng suy nhược hơn; Đông y có câu “Hư tắc bổ chi” (suy yếu thì phải bồi bổ) chính là nói về đạo lý này.

Chính vì đạo lý Hỏa bốc lên, Thủy chảy xuống, con người dễ bị “trên nóng dưới lạnh” nhất. Để tránh loại bệnh lý này, chúng ta phải tìm cách làm cho Hỏa đi xuống và Thủy đi lên, tức là Tâm hỏa phải hạ giáng, Thận thủy phải thăng thượng, Đông y gọi đó là “Tâm Thận tương giao”.

Nhờ Can khí và Tỳ khí đi lên để giúp “Thận thủy” vận hành lên trên

Làm thế nào để Tâm Thận tương giao? Việc này phải nhờ cậy đến các tạng phủ khác. Muốn Thận thủy đi lên thì Can khí phải thăng, Tỳ khí cũng phải thăng, như vậy Thận thủy mới đi lên được. Can khí làm sao để thăng lên?

Dậy sớm có thể nâng cao Can khí, con người sau khi ngủ dậy một lát sẽ cảm thấy tinh thần phấn chấn hẳn lên, đó chính là Can khí. Can khí thăng thì Thận thủy đi lên. Khi Thận thủy đi lên, Tâm hỏa sẽ không bị vượng quá mức, đầu óc con người sẽ minh mẫn, không bị đau đầu hay mờ mịt… Đó là phương pháp giúp Thủy đi lên.

Còn những người ngủ nướng thường bỏ lỡ thời cơ tốt, càng ngủ sẽ càng thấy mệt, Can khí không có, con người chỉ muốn nằm, ngồi cũng không thẳng, không vững, tinh thần uể oải.

Nhờ Phế khí đi xuống để khiến “Tâm hỏa” vận hành xuống dưới

Vậy nếu muốn Tâm hỏa đi xuống thì sao? Phải dựa vào Phế (phổi), Đông y gọi là Phế túc giáng. Dân gian có câu, trên nồi phải có cái vung (nắp), như vậy nhiệt khí mới có thể hạ xuống, giúp bánh bao, cơm, rau củ nhanh chín, đó chính là tác dụng của Phế giáng.

Mà Phế muốn giáng phải dựa vào Vị khí, Vị khí giáng thì Phế khí mới giáng được. Cho nên dù là bài thuốc Tiểu Sài Hồ, Ma Hạnh Thạch Cam Thang hay Bán Hạ Hậu Phác Thang, đều là những bài thuốc giúp Phế khí, Vị khí hạ xuống.

Khí giáng thì Hỏa giáng; Khí đi xuống thì Hỏa cũng đi xuống. Sau khi Tâm hỏa hạ xuống, Thận thủy sẽ được sưởi ấm; Thận thủy ấm áp thì vùng lưng sẽ ấm, tự nhiên sẽ không hay mắc các bệnh ở hạ tiêu. Ví dụ như một số thanh niên bị di tinh, đó là do Thận thủy bị lạnh, phải làm sao? Hãy dẫn Tâm hỏa xuống dưới.

Bài thuốc Quế Chi Gia Long Cốt Mẫu Lệ Thang

Trường hợp này phải dùng bài Quế Chi Gia Long Cốt Mẫu Lệ Thang. Tính của Quế Chi vốn là hướng lên, Đông y nói nó màu đỏ nên có thể làm ấm Tâm dương (Hỏa), vậy làm sao để đưa Hỏa đi xuống? Phải thêm Long cốt, Mẫu lệ. Đây là cách khiến Hỏa đi lên trước rồi sau đó đi xuống. Giống như thuốc Hoàng Liên Thượng Thanh Phiến, tính của Đại hoàng là đi xuống, ăn vào sẽ gây tiêu chảy, nhưng làm sao để nó đi lên trước rồi mới xuống sau? Người ta dùng rượu để chế biến nó, vì tính của rượu là thăng lên.

Khi khí của rượu qua đi, tính chất của Đại hoàng mới phát huy ra, đó là “tiên thăng hậu giáng” (lên trước xuống sau). Như vậy có thể khiến lửa ở cả tam tiêu Thượng – Trung – Hạ đều hạ xuống. Làm sao biết khí rượu đi lên? Câu nói “Rượu làm tráng gan” đã khái quát điều đó, sau khi uống rượu thì lá gan (sự can đảm) lớn hơn, nên rượu cũng có thể làm thăng Can khí, hèn chi khi tâm trạng không tốt người ta lại muốn uống rượu.

Vì vậy về lý thuyết thì rất đơn giản, chỉ cần làm cho Thủy Hỏa thăng giáng (Tâm Thận tương giao) là được. Nhưng như đã nói ở trên, nhất định phải có sự giúp đỡ của Tỳ Vị, nên nếu Tỳ Vị không tốt thì sự thăng giáng sẽ mất thường, Tỳ Vị kém cũng sẽ ảnh hưởng đến giấc ngủ. Ngoài ra, muốn Thận thủy thăng thì bạn phải có Thận thủy đã; muốn Tâm hỏa giáng thì Tâm dương của bạn phải đủ. Lý thuyết là như vậy, nhưng vẫn cần kết hợp với biện chứng lâm sàng, nếu không thuốc cũng không thể phát huy hiệu quả.

Giới thiệu tác giả: Leon Xie là Đông y sĩ đang hành nghề tại San Francisco, Hoa Kỳ. Ông đã có nhiều năm kinh nghiệm trong ngành y, cần mẫn viết lách và nhiệt huyết trong việc quảng bá các khái niệm y học cổ truyền. Phóng viên Thời báo Epoch Times đã được ông ủy quyền để chỉnh lý và đăng tải bài viết này tới độc giả.

Theo Epoch Times