Đọc sâu hơn nhờ nhận ra những mô thức trong văn chương

Nhiều độc giả có cảm giác mình không “hiểu” văn chương. Đứng trước những ý nghĩa, biểu tượng, gợi ý và điển cố phức tạp mà người khác dường như rút ra được từ một văn bản, họ bối rối: “Tất cả những điều ấy thực sự có trong đó sao?”, rồi tự hỏi có phải mình không thừa hưởng năng khiếu văn học. Vì vậy, họ đặt tác phẩm sang một bên, tin rằng bản thân không thể đọc chúng “đúng cách”.

Tuy nhiên, không phải người này sinh ra đã có khả năng diễn giải văn chương còn người khác thì không, dù với một số người, việc đọc có thể dễ dàng hơn. Đúng hơn, một số độc giả đã hình thành thói quen, nhờ trực giác hoặc rèn luyện, đọc cuốn sách cùng lúc ở nhiều tầng nghĩa.

Ban đầu, người đọc có thể tập trung vào cốt truyện và nhân vật. Cách đọc phân tích chú ý tới những mô thức ý nghĩa lớn hơn, ngôn ngữ, cấu trúc, hình ảnh lặp lại và nhiều yếu tố khác.

Đôi khi, cách đọc “văn học” cũng đi quá xa, tự tạo những tầng biểu tượng hay ngụ ngôn phức tạp, khó hiểu vốn không có trong cuốn sách, trong khi trước hết tác phẩm được viết để đọc như một câu chuyện, không phải bản tuyên ngôn triết học. Dẫu vậy, một tác phẩm nghiêm túc thường có nhiều điều hơn những gì ta thoạt thấy.

Một khác biệt chính giữa các cách đọc là khả năng phát hiện mô thức, cả bên trong một tác phẩm lẫn giữa nhiều tác phẩm, để hiểu sâu hơn chủ đề của tác giả.

Học nhận ra các mô thức văn chương có lẽ là một trong những cách hiệu quả nhất để làm sâu trải nghiệm đọc. Nó như chiếc chìa khóa mở cánh cổng khu vườn bí mật của việc diễn giải, hay tủ áo dẫn tới xứ Narnia của hiểu biết, niềm vui và sự kinh ngạc trước văn chương.

Hai dạng nhận diện mô thức nói trên có vai trò khác nhau khi đọc sâu và diễn giải tác phẩm.

Mô thức bên trong một tác phẩm

Chú ý và phân tích mô thức của hình ảnh, sự kiện, nhân vật, từ ngữ trong tác phẩm giúp hiểu ý đồ tác giả. Có thể chia quá trình thành ba bước: nhận diện, đặt câu hỏi và tìm chỗ mô thức bị phá vỡ.

Để hiểu ba bước, hãy xét ví dụ từ tiểu thuyết Tội ác và hình phạt của Fyodor Dostoevsky.

1. Nhận diện

Trong Tội ác và hình phạt, những căn phòng nhỏ và không gian chật hẹp liên tục xuất hiện. Đầu truyện, nhân vật chính Raskolnikov sống trong một căn hộ bé xíu, chỉ là gác mái, đôi lúc được mô tả như tủ đựng đồ, trong tòa nhà ngột ngạt ở St. Petersburg. Dostoevsky nhấn mạnh điều này ngay một, hai trang đầu.

Sau đó, Raskolnikov kết bạn với Sonya, một cô gái làm nghề mại dâm cũng sống trên căn gác chật hẹp tương tự; một số cuộc trò chuyện quan trọng nhất diễn ra ở đó. Hình ảnh lại xuất hiện trong lời nhân vật phản diện Svidrigailov mô tả thế giới bên kia: một căn phòng nhỏ như nhà tắm ở miền quê, đen đúa, bẩn thỉu, góc nào cũng có nhện.

Khi hình ảnh giống hoặc tương tự lặp lại nhiều lần như vậy, có lẽ đó không chỉ là trùng hợp. Dù tác giả có ý thức đầy đủ hay không, hình ảnh hay biểu tượng ấy phần nào diễn đạt một ý tưởng quan trọng, một chủ đề trung tâm của tiểu thuyết, và gắn vào tầm nhìn tưởng tượng cốt lõi của tác giả.

2. Đặt câu hỏi

Khi nhận thấy một từ, hình ảnh, nhân vật hay biểu tượng liên tục trở lại, tức đã xác định mô thức, bước tiếp theo là hỏi một câu đơn giản: vì sao?

Trong Tội ác và hình phạt, không khó thấy những không gian ngột ngạt phản ánh trạng thái tinh thần, cảm xúc và đạo đức của nhân vật. Raskolnikov ám ảnh những tư tưởng triết học hư vô, rồi từ đó ám ảnh ý định giết người, trong lúc tự cô lập nhiều tuần trong căn hộ nhỏ. Anh tạo nhà tù trong tâm trí, thu cả vũ trụ vào những tính toán lạnh lùng của bộ óc cuồng nhiệt.

Trái lại, Sonya bị mắc kẹt trong cuộc đời mại dâm bởi hoàn cảnh xã hội, sự thiếu trách nhiệm của người cha và bản tính hy sinh của chính mình. Svidrigailov hiện thân cho thế giới quan ích kỷ, hư vô và hưởng lạc mà Raskolnikov đang thử theo đuổi. Viễn cảnh đời sau của ông ta đầy tuyệt vọng: cái tôi co sụp hoàn toàn vào chính nó, khước từ thế giới bên ngoài và mọi ý nghĩa khách quan.

Không gian chật chội về thể chất bộc lộ, phản chiếu và thậm chí định hình trạng thái bên trong các nhân vật. Đó là lý do cơ bản của mô thức.

3. Tìm chỗ mô thức bị phá vỡ

Sau khi nhận diện mô thức và suy đoán lý do tồn tại, một kỹ thuật diễn giải hữu ích là xem kỹ những lúc tác giả cố ý phá vỡ nó. Đôi khi điều ấy cho biết nhiều bằng hoặc hơn chính mô thức.

Hãy xét phần kết Tội ác và hình phạt — phần tiếp theo tiết lộ nội dung kết thúc. Sau khi cuối cùng thú nhận tội giết người nhờ sự thúc đẩy của Sonya, người đóng vai trò như lương tâm của anh, Raskolnikov bị đưa tới nhà tù Siberia. Sonya đi theo, nhưng không vào tù.

Ta có thể chờ đợi thêm một không gian chật hẹp là phòng giam. Nhưng Dostoevsky đưa vào biến thể quan trọng: khi gặp Raskolnikov ở Siberia, đúng lúc anh từ bỏ lòng kiêu hãnh và những lý thuyết vị kỷ để đón nhận tình yêu của Sonya, anh lại đang ở ngoài trời, giữa không gian rộng mở.

“Trên thảo nguyên bao la tắm trong ánh nắng, anh chỉ vừa nhìn thấy những túp lều của người du mục như các đốm đen. Ở đó có tự do, có những con người khác đang sống, khác hẳn những người nơi đây; ở đó dường như chính thời gian ngừng lại, như thời đại Abraham và đàn gia súc của ông chưa từng trôi qua. Raskolnikov ngồi nhìn, ý nghĩ chuyển thành mơ màng, trầm tư; anh không nghĩ gì, nhưng một sự bồn chồn mơ hồ khuấy động và khiến anh không yên. Bỗng anh thấy Sonya ở bên cạnh.”

Ý nghĩa hiện rõ: dù nay bị giam giữ về thể chất, chịu án lao động khổ sai ở Siberia, Raskolnikov đã tự do về tinh thần, hoặc ít nhất bắt đầu bước vào tự do thực sự. Sonya cũng được giải thoát khỏi cuộc đời mại dâm đáng ngờ về đạo đức. Cảnh quan rộng mở phản chiếu điều này, đối lập chiếc “tủ” nhỏ nơi các nhân vật ở đầu truyện.

Mô thức giữa nhiều tác phẩm

Mô thức giữa các tác phẩm xuất hiện khi văn chương sử dụng những quy ước biểu tượng đã tồn tại nhưng không nói ra. Qua nhiều thế kỷ, một số tình huống, hình ảnh, biểu tượng mang ý nghĩa giống nhau trong nhiều tác phẩm. Vì lặp lại tương tự, chúng có những ý nghĩa tương đối xác định mà ta có thể khá tin tưởng. Khi sử dụng biểu tượng theo cách quy ước ấy, tác phẩm tham gia một mô thức lớn hơn.

Các mô thức bắt nguồn từ đâu? Một phần từ quá trình phát triển, lặp lại dần trong hệ thống tác phẩm kinh điển; phần khác dường như đến từ những nguyên mẫu có sẵn trong ý thức con người.

Đây là tiền đề của cuốn How to Read Literature Like a Professor của Thomas Foster. Tác giả cố gắng phân tích những quy ước văn chương được chấp nhận dù không thành văn. Chẳng hạn, ông cho rằng khi một nhân vật lên đường, người đó gần như luôn tham gia một cuộc tìm kiếm, tức hành trình chuyển hóa tâm hồn. Khi các nhân vật ăn cùng nhau, điều đó báo hiệu sự hiệp thông và gắn kết; mưa thường tượng trưng cho gột rửa và khởi đầu mới.

Tuy nhiên, Foster lưu ý biểu tượng thường có hơn một nghĩa, nên cảnh báo người đọc tránh diễn giải giản lược một biểu tượng cụ thể.

Ông cũng nhận thấy nhiều tác phẩm phương Tây dùng mô thức hoặc tình tiết cơ bản từ Kinh Thánh, Shakespeare hay thần thoại Hy Lạp. Nhận ra sự lặp lại hoặc biến thể của sự sụp đổ của Oedipus, hành trình lưu lạc của Odysseus hay cuộc trả thù của Hamlet là công cụ mạnh. Nó giúp người đọc nhanh chóng hiểu tác giả muốn tham gia cuộc đối thoại văn chương lớn nào, gợi sắc thái bi hay hài nào, thậm chí câu chuyện có thể đi về đâu.

Dĩ nhiên, nhận diện đòi hỏi mức quen thuộc nhất định với những tác phẩm nền tảng, dù lời giới thiệu hoặc bình luận tốt có thể hỗ trợ.

Màu sắc, động vật, mùa, phương hướng và “hành trình người anh hùng” cũng có ý nghĩa truyền thống. Tài liệu như The Penguin Dictionary of Symbols có thể giúp tìm hiểu. Nhưng danh sách đầy đủ vượt quá phạm vi bài viết; thực tế không có danh sách hoàn chỉnh vì mô thức biểu tượng không phải khoa học chính xác.

Dù hữu ích, cần nhớ văn chương không chỉ là mật mã để giải. Trong kho tác phẩm truyền lại có những mô thức biểu tượng mang nghĩa khá ổn định, nhưng chúng không tuyệt đối. Phê bình văn học sẽ không bao giờ đơn giản như xác định biểu tượng rồi thu được ý nghĩa chắc chắn, có thể dự đoán.

Nhận diện mô thức, dù quan trọng, tốt nhất cũng chỉ là một công cụ trong bộ công cụ rộng của người đọc. Bộ công cụ ấy còn gồm hiểu biết lịch sử, triết học, khả năng thưởng thức, trực giác tinh tế, sự trân trọng khiêm nhường, đồng cảm với con người, cởi mở trước điều bí ẩn và ý thức rằng một tác phẩm lớn không thể bị đóng khung hoàn toàn vào những tương quan biểu tượng gọn ghẽ hay bất kỳ hệ thống nào.

Giống những con người sống động mà chúng phản ánh, tác phẩm văn chương lớn không bao giờ có thể được hệ thống hóa hay “giải xong” hoàn toàn. Đó là một phần sức hấp dẫn của chúng.

Không nên, và cũng không thể, ghi nhớ một danh sách dài những biểu tượng cùng ý nghĩa. Tuy vậy, học một số biểu tượng có thể hữu ích; quan trọng hơn là tạo thói quen tìm mô thức trong những gì ta đọc. Thực hành sẽ khiến việc này dễ hơn và, trên hết, làm trải nghiệm đọc phong phú hơn.

Theo Walker Larson, The Epoch Times.