Trung Quốc: Quy định xuất nhập cảnh mới làm dấy lên lo ngại về lệnh cấm rời đi

Ngày 17/9, luật sư nhân quyền Lu Tingge đưa thẻ lên máy bay cho nhân viên kiểm soát biên giới tại sân bay Côn Minh, dự định bay sang Thái Lan. Vài phút sau, ông bị đưa vào một phòng riêng, nơi hai nhân viên ghi hình bằng camera gắn trên người, và được báo rằng ông không thể rời Trung Quốc. Theo cuộc phỏng vấn của The Epoch Times , đây là lần thứ ba ông gặp lệnh cấm xuất cảnh.

Khi ông Lu hỏi lý do, một nhân viên đưa ra văn bản cấm xuất cảnh do công an tỉnh Hà Bắc ban hành từ tháng 12/2019, viện dẫn cáo buộc “gây rối trật tự công cộng” thường được dùng trong các vụ liên quan người bất đồng chính kiến. Khi bị hỏi thêm, người này chỉ nói đó là “vấn đề trong hệ thống nội bộ”. Vụ việc mới xảy ra hai ngày sau khi quy định mới của Quốc vụ viện Trung Quốc về quản lý xuất nhập cảnh có hiệu lực ngày 15/9.

Quy định yêu cầu lý do xin xuất nhập cảnh phải trung thực, hợp pháp. Cơ quan quản lý có thể từ chối cấp giấy tờ hoặc không cho xuất, nhập cảnh nếu người làm thủ tục cung cấp tài liệu hay lời khai bị cho là sai sự thật. Quy định cũng bổ sung trường hợp có thể bị ngăn xuất cảnh khi vi phạm về kiểm soát xuất khẩu hoặc chuyển giao công nghệ có khả năng gây nguy hại cho an ninh công nghiệp, công nghệ. Văn bản của Bộ Tư pháp Trung Quốc xác nhận ngày có hiệu lực và các điều khoản này.

Một số nhà phân tích được The Epoch Times phỏng vấn lo ngại cách diễn đạt rộng trao thêm quyền quyết định cho người kiểm tra tại cửa khẩu. Trên mạng xã hội Trung Quốc xuất hiện những lời kể về việc hành khách bị hỏi nhiều giờ, yêu cầu mở điện thoại hoặc bị từ chối lên máy bay mà không rõ lý do. Nhiều lời kể không thể xác minh độc lập; một số trùng với trải nghiệm các nhân vật đã trao đổi trực tiếp với tờ báo.

Ngày 10/9, quan chức Trung Quốc bác cách hiểu rằng công dân nói chung sẽ khó ra nước ngoài hơn. Phía chính quyền nói quy định nhằm vào người dùng lý do giả để tham gia cờ bạc, lừa đảo viễn thông ở nước ngoài hoặc đưa công nghệ bị hạn chế ra khỏi nước; khách du lịch, người đi công tác, du học và thăm thân sẽ không bị ảnh hưởng. Những người từng bị cấm xuất cảnh và các nhà phân tích được phỏng vấn lại cho rằng lệnh cấm với căn cứ mơ hồ đã tồn tại nhiều năm, còn quy định mới giúp việc áp dụng và biện minh dễ hơn. Đây là nhận định của họ, chưa phải số liệu đo được về số người bị từ chối sau ngày 15/9.

Quyền hạn cũ và quy định mới

Giáo sư kinh doanh Frank Xie tại Đại học South Carolina–Aiken cho rằng quy định mới tạo thêm cơ sở pháp lý cho những biện pháp trước đây có thể được dùng tùy tiện. Một nhân viên khu vực công chỉ nêu họ Cát (Ge) nói với bản tiếng Trung của The Epoch Times rằng sân bay và cửa khẩu lớn đã tăng kiểm tra từ ngày 1/8. Theo người này, phạm vi có thể mở từ nhân viên nhà nước nắm thông tin an ninh sang người giữ vị trí chủ chốt ở doanh nghiệp tư nhân và nước ngoài trong các ngành tài chính, công nghệ, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo. Một nhân viên sân bay Phố Đông, Thượng Hải, cũng nói hoạt động rà soát nội bộ đã diễn ra trước ngày quy định chính thức có hiệu lực.

Luật xuất nhập cảnh năm 2013 của Trung Quốc vốn cho phép ngăn người bị nghi phạm tội, người vướng một số vụ kiện dân sự và người bị cho là có thể gây nguy hại an ninh quốc gia rời đi. Theo ông Lu, công an đã thẩm vấn ông gần 24 giờ ngày 31/12/2019 và cấm xuất cảnh dựa trên điều khoản dành cho nghi phạm hình sự. Trước đó trong năm, ông khởi xướng kiến nghị sửa hiến pháp và mất liên lạc trong 10 ngày, theo bản tin lúc ấy của Radio Free Asia.

Nhà hoạt động Sun Yuanping, 55 tuổi, ở Thạch Gia Trang nói ông từng bị chặn ở biên giới bốn lần trước khi rời Trung Quốc hồi tháng 7. Theo lời ông, trước đây lệnh cấm cần được các cấp công an trung ương, tỉnh và thành phố phê chuẩn; nay ông lo nhân viên cửa khẩu có thể tự đánh giá người đi lại “có vấn đề”. Bài báo lưu ý văn bản mới không ghi nguyên văn cách diễn giải đó, nhưng cho phép ngăn người bị đánh giá là khai sai.

Nhà bình luận Cai Shenkun, hiện ở Mỹ, nói với The Epoch Times rằng khả năng hạn chế đi lại đã lan xuống cả cấp chính quyền thành phố. Để lý giải tiền lệ, bài báo dẫn sổ tay năm 2017 của Công an châu Ili tại Tân Cương, yêu cầu xem xét tài khoản ngân hàng gia đình trước khi cấp hộ chiếu, buộc người đi nước ngoài nộp lại hộ chiếu cho công an địa phương trong bảy ngày sau khi về nước và gây áp lực lên thân nhân có người ở hải ngoại. Sổ tay thuộc bộ hồ sơ do Victims of Communism Memorial Foundation công bố. Nhà nghiên cứu Adrian Zenz của tổ chức này nhận định các phương thức kiểm soát ở Tân Cương vừa được thử nghiệm tại đó vừa chịu ảnh hưởng từ tỉnh khác.

Nỗi lo về tài sản và việc kiểm soát đi lại

Ông Xie cho rằng, trong khi ở Tân Cương đối tượng chịu kiểm soát là các cộng đồng thiểu số có liên hệ ở nước ngoài, sức ép hiện nay còn hướng đến người có tài sản. Ông liên hệ điều này với nguồn thu thuế suy giảm và sự phụ thuộc ngày càng lớn vào các khoản thu ngoài thuế, trong đó có tiền phạt. Đây là phân tích của ông, không phải mục tiêu được chính quyền công bố cho quy định xuất nhập cảnh.

Theo số liệu chính thức được bài báo dẫn, doanh thu bán quyền sử dụng đất của chính quyền địa phương năm 2025 là 4,15 nghìn tỷ nhân dân tệ, chưa bằng một nửa năm 2021 và giảm hơn 4 nghìn tỷ nhân dân tệ so với đỉnh. Dữ liệu của Ngân hàng Thanh toán Quốc tế được bài báo sử dụng cho thấy giá nhà thực, sau điều chỉnh lạm phát, xuống dưới mức năm 2005. Bộ Tài chính Trung Quốc báo cáo thu thuế năm 2024 giảm 3,4%, trong khi thu ngoài thuế tăng 25,4%. Nghiên cứu của Đại học Nhân dân trên 279 thành phố cho biết tiền phạt và tịch thu bình quân chiếm 14,7% nguồn thu ngoài thuế của địa phương giai đoạn 2015–2023, với tỷ trọng có xu hướng tăng.

Tháng 12/2024, Thủ tướng Lý Cường từng cảnh báo về mức tăng bất thường của khoản thu từ phạt, tịch thu và phê phán tình trạng công an địa phương đi sang địa bàn khác để bắt doanh nhân, phong tỏa tài sản. Tháng 5/2026, Bộ Tư pháp Trung Quốc nói một chiến dịch toàn quốc đã phát hiện hơn 5.500 vụ phạt tùy tiện. Nhà kinh tế chính trị Davy J. Wong nhận định áp lực tài khóa có thể khiến nhà chức trách chuyển từ dựa vào tăng trưởng mới sang khai thác tài sản hiện có; theo ông, việc kiểm soát con người và dòng vốn là hai phần liên quan của quá trình ấy.

Một nhân viên khu vực công tại Hàng Châu, xin ẩn danh, kể rằng cuối tháng 8 cảnh sát biên phòng ở sân bay Phố Đông khoanh một khu vực sảnh lên máy bay và yêu cầu một số hành khách Trung Quốc, đặc biệt nam giới trên 40 tuổi, điền biểu mẫu. Theo người này, một nghiên cứu sinh trở lại Tokyo bị hỏi về công việc, thu nhập, nghề nghiệp và liên hệ của thân nhân, tài sản và khoản nợ lớn của gia đình. Người cung cấp thông tin lo một câu trả lời bị đánh giá là sai có thể trở thành căn cứ ngăn xuất cảnh về sau. Bài báo không cung cấp hồ sơ chính thức của cuộc kiểm tra cụ thể đó.

Thuế, nợ và giám sát ở nước ngoài

Ông Cai kể một người quen đã bán cổ phiếu trị giá hơn 900 triệu nhân dân tệ trong nửa đầu năm nay, rồi bị chính quyền địa phương kiểm soát tài khoản và yêu cầu xin phép trước khi sử dụng tiền. Ông cũng nhận định người có tiền gửi từ 10 triệu nhân dân tệ có nguy cơ bị hạn chế xuất cảnh. Đây là lời kể và đánh giá của ông Cai; bài nguồn không đưa hồ sơ xác nhận một ngưỡng tiền gửi áp dụng chung.

Theo bài báo, từ năm 2025 cơ quan thuế yêu cầu cư dân kê khai thu nhập đầu tư ở nước ngoài từ năm 2022 và nộp thuế 20% trên lợi nhuận, cổ tức. Mùa hè 2026, phạm vi được mở tới thu nhập từ quỹ ủy thác ở nước ngoài. Financial Times đưa tin một số ngân hàng đã đóng băng tài khoản khách hàng giàu có trong khi chờ xử lý thuế đối với tài sản hải ngoại, có trường hợp rà hồ sơ từ năm 2000. Bản tiếng Trung của The Epoch Times cũng đưa tin người lao động về nước bị yêu cầu cung cấp bảy loại thông tin, gồm giấy tờ việc làm, ảnh lối vào công ty và địa chỉ cụ thể ở nước ngoài. Ông Xie đặt câu hỏi về sự cần thiết của việc thu thập nơi cư trú sau khi họ rời Trung Quốc.

Nợ là một cơ chế hạn chế khác. Theo thỏa thuận liên ngành năm 2016, người bị tòa đưa vào danh sách không thi hành nghĩa vụ trả nợ có thể bị cấm bay, ở khách sạn cao cấp, cho con học trường tư và xuất cảnh. Dữ liệu của Tòa án Nhân dân Tối cao Trung Quốc được tổ chức Safeguard Defenders dẫn cho biết 34.000 người bị cấm xuất cảnh vì nợ trong giai đoạn 2016–2018; số lần nhắc tới lệnh cấm xuất cảnh trong các bản án gần như tăng gấp đôi mỗi năm từ 2021 đến 2024. Ông Wong lưu ý giá nhà giảm và khoản vay thế chấp có thể giữ nhiều gia đình trong tình trạng khó di chuyển ngay cả khi họ không nhận lệnh cấm chính thức.

Rủi ro với người có quốc tịch hoặc gia đình ở nước ngoài

Ông Cai thuật lại rằng tháng 8, nhân viên Bộ An ninh Quốc gia tới nhà một cựu quản lý bất động sản ở tỉnh Giang Tô khi ông chuẩn bị đưa con gái sinh tại Mỹ đi thăm Harvard và các đại học khác. Theo ông Cai, họ thông báo cả hai cha con không được đi nhưng không nêu lý do. Ông cho rằng chuyến đi Mỹ và Nhật hiện bị chú ý đặc biệt; Bắc Kinh đã đưa ra cảnh báo công dân về hai điểm đến này trong bối cảnh căng thẳng thương mại, ngoại giao.

Một trường hợp kéo dài hơn là nghệ sĩ Gao Zhen, 70 tuổi, cư trú tại New York và có thẻ thường trú Mỹ. Ông bị bắt khi về thăm thân ở Hà Bắc tháng 8/2024 và bị tuyên án ba năm tù ngày 25/8/2026 vì các tác phẩm điêu khắc châm biếm Mao Trạch Đông, với cáo buộc “xúc phạm anh hùng, liệt sĩ”. Vợ ông, cũng có thẻ thường trú, và con trai có quốc tịch Mỹ bị ngăn rời Trung Quốc từ khi ông bị bắt. Amnesty International cho biết ông đã nhiều lần ngất trong trại giam.

Doanh nhân nước ngoài cũng có thể gặp rủi ro. Bài báo nêu việc Bắc Kinh triệu hai nhà đồng sáng lập công ty AI Manus từ Singapore về Trung Quốc hồi tháng 3 để trao đổi về thương vụ Meta dự định mua doanh nghiệp này với giá khoảng 2 tỷ USD. Sau khi đến nơi, họ được báo không thể rời đi trong lúc thương vụ bị xem xét; về sau Bắc Kinh yêu cầu rút lại giao dịch. Quy định ban hành tháng 4 còn cho phép cấm xuất cảnh người bị nghi chuyển chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc theo sức ép nước ngoài.

Khuyến cáo du lịch của Bộ Ngoại giao Mỹ cảnh báo công dân có thể chỉ biết mình bị cấm xuất cảnh khi ra đến cửa khẩu, và nêu nguy cơ bị giam giữ sai trái. Dân biểu John Moolenaar, chủ tịch ủy ban chuyên trách Trung Quốc của Hạ viện Mỹ, kêu gọi công dân cân nhắc kỹ chuyến đi Trung Quốc và doanh nghiệp thận trọng với nguy cơ bị giữ lại. Đây là cảnh báo và quan điểm của phía Mỹ, không phải kết luận cho mọi chuyến đi.

Liệu biện pháp kiểm soát có phản tác dụng?

Ông Xie cho rằng siết kiểm soát có thể thúc đẩy thêm người và vốn tìm cách rời Trung Quốc. Theo số liệu của công ty tư vấn di trú đầu tư Henley & Partners được bài báo dẫn, Trung Quốc đứng đầu về số triệu phú di cư ra nước ngoài trong một thập niên cho tới năm 2025, khi xếp thứ hai sau Anh.

Doanh nhân Shen Qijia, 64 tuổi, từ Liêu Ninh rời Trung Quốc ngày 26/8, chưa đầy ba tuần trước khi quy định mới có hiệu lực. Ông kể với bản tiếng Trung của The Epoch Times rằng giới chức Thâm Quyến đã chiếm giữ trung tâm thương mại của công ty ông năm 2000 và chưa hoàn trả khoản hơn 4,8 triệu nhân dân tệ mà ông cho là nhà nước còn nợ. Khi công an Đại Liên phạt ông 500 nhân dân tệ hồi tháng 4 vì dùng mạng riêng ảo vượt kiểm duyệt Internet, ông không chịu nộp và nhắc lại khoản nợ đó. Sau ngày 15/9, ông nói có người trong nước liên hệ hỏi cách rời đi. Ông nhận định chính sách mới gây hoang mang; đó là đánh giá từ trải nghiệm của ông.

Ông Cai nói trước đây người có hộ chiếu thường chỉ cần mua vé máy bay, còn nay họ có thể không biết có được rời đi cho đến lúc ra cửa khẩu. Dù Bắc Kinh khẳng định người đi lại thông thường không bị ảnh hưởng, ông cho rằng không ai chắc mình được xếp vào nhóm “thông thường” nào. Với luật sư Lu Tingge, lệnh cấm ban hành gần bảy năm trước vẫn còn hiệu lực và ông đang tìm cách khiếu kiện. Ông nói giới chức có thể tìm cớ để tiếp tục hạn chế quyền rời đi của mình.

Nguồn: The Epoch Times, Sean Tseng, ngày 25/10/2026; đối chiếu quy định của Quốc vụ viện Trung Quốc và khuyến cáo du lịch của Bộ Ngoại giao Mỹ. Bản dịch và biên tập tiếng Việt: DKN.TV. Đọc thêm: bài DKN.TV trước đây về hạn chế xuất cảnh đối với nhân sự AI.