Bóc tách văn hóa hát Xoan trong Thử Lòng Quân Tử từ Phương Mỹ Chi

Xuôi dòng về Phú Thọ, MV Thử Lòng Quân Tử của Phương Mỹ Chi khai thác văn hóa hát Xoan đặc trưng của vùng đất này, từ lối hát giao duyên, không gian đình làng đến những thực hành diễn xướng gắn với đời sống cộng đồng vùng Đất Tổ.

Phương Mỹ Chi trình làng MV Thử Lòng Quân Tử. Ảnh: NVCC

Phương Mỹ Chi có biệt danh là “chị Bảy dân ca” nên cô luôn muốn đưa nhiều nét đẹp văn hóa vào các tác phẩm của mình. Cho Thử Lòng Quân Tử, Phương Mỹ Chi chọn hát Xoan Phú Thọ, một lát cắt văn hóa Bắc Bộ.

Thay vì chỉ sử dụng di sản như chất liệu trang trí như không gian đình làng, nghi lễ cộng đồng đến những lối diễn xướng giao duyên, MV được Phương Mỹ Chi đầu tư để mặt hình ảnh có tính liên kết, về kiến trúc, phục trang, múa và nghệ thuật trình diễn cùng gợi lại không gian văn hóa vùng Đất Tổ.

Giao duyên, nét văn hóa ý nhị trong hát Xoan Phú Thọ

Ảnh: NVCC

Thử Lòng Quân Tử lấy cảm hứng từ hát Xoan Phú Thọ, loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và đời sống cộng đồng tại vùng Đất Tổ. Hát Xoan được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2011, trước khi được chuyển sang Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2017.

MV lựa chọn khai thác chặng Giao duyên – phần diễn xướng nổi bật với những câu hát đối đáp giữa nam và nữ. Ở đó, tình cảm thể hiện qua sự ý nhị, lúng liếng và những hình thức trao đi nhận về, mang tính ước lệ. Hai làn điệu “Xin Huê, Đố Huê” và “Bỏ Bộ” trở thành nguồn cảm hứng để ê-kíp xây dựng các phân cảnh có sự xuất hiện của những động tác múa và hình thức trình diễn mang dấu ấn hát Xoan.

Ảnh: NVCC

MV gắn chặt chặng Giao duyên với bối cảnh văn hóa của nó. Sự hiện diện của các nghệ nhân hát Xoan giúp những động tác, cách thể hiện và thần thái của hình thức diễn xướng được đặt trong mối liên hệ với thực hành truyền thống. Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch, Trùm phường Xoan An Thái, cùng các nghệ nhân đã tham gia tư vấn cho ê-kíp về động tác múa, hình ảnh và phục trang.

Những biểu tượng của đời sống cộng đồng được khai thác trong Thử Lòng Quân Tử của Phương Mỹ Chi

Đình Hùng Lô. Ảnh: NVCC

Một trong những bối cảnh được khai thác là Đình Hùng Lô, không gian gắn với đời sống văn hóa và thực hành hát Xoan tại Phú Thọ. Hình ảnh đình làng xuất hiện như một dấu hiệu nhận diện vùng văn hóa Bắc Bộ, với kiến trúc và sinh hoạt cộng đồng cùng tồn tại trong một không gian có tính linh thiêng.

MV đồng thời tái hiện điệu múa mời rượu, hay “Hát ru – Mời rượu” – một tiết mục cổ thuộc chặng hát nghi lễ của hát Xoan. Theo truyền thống, tiết mục gắn với những lời cầu mong mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an. Khi được chuyển thể vào MV, các động tác đặc trưng vẫn được giữ lại, qua đó gợi nhắc về mối quan hệ giữa nghệ thuật trình diễn, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng.

Ảnh: NVCC

Ở đây, văn hóa hiện diện qua cả không gian mà những thực hành ấy thuộc về từ đình làng, nghi lễ, nghệ nhân và cộng đồng. Những yếu tố này cùng tạo nên bối cảnh để người xem nhận diện hát Xoan như một thực hành văn hóa sống, thay vì một loại hình nghệ thuật chỉ tồn tại trên sân khấu.

Phương Mỹ Chi muốn tái tạo một không gian văn hóa Bắc Bộ trong MV

Một lớp văn hóa khác được Thử Lòng Quân Tử khai thác nằm ở cách chuyển hóa văn hóa thành hình ảnh. MV đưa vào hình ảnh kiến trúc truyền thống, mỹ thuật, phục trang và cách sắp đặt nhân vật để tạo nên một không gian gợi nhớ Bắc Bộ.

Một phân cảnh trong MV Thử Lòng Quân Tử được lấy cảm hứng từ tác phẩm Hát Xoan của họa sĩ Xuân Diệu. Ảnh: NVCC

Những phân cảnh lấy cảm hứng từ tác phẩm Hát Xoan của họa sĩ Xuân Diệu. Phương Mỹ Chi cùng các nghệ nhân được sắp đặt trong khuôn hình mang tính hội họa, tạo cảm giác như những nhân vật bước ra từ một bức tranh. Trong bố cục ấy, hình ảnh nghệ nhân trở thành phần nền văn hóa, còn nhân vật đương đại tạo nên sự chuyển động giữa một không gian gần như tĩnh tại.

Phục trang của Phương Mỹ Chi cũng được phát triển từ hình ảnh nghệ nhân hát Xoan, sau đó cách tân để phù hợp với định hướng thị giác. Tương tự, các chi tiết cột, kèo, mái đình được nghiên cứu và tái tạo trong bối cảnh trường quay, tạo ra một không gian vừa gợi nhớ kiến trúc truyền thống vừa mang tính sân khấu.

Ảnh: NVCC

Thử Lòng Quân Tử đang tiếp cận văn hóa theo nhiều lớp từ di sản phi vật thể như làn điệu và diễn xướng đến di sản hữu hình trong kiến trúc, mỹ thuật và trang phục. Sự kết nối giữa các lớp chất liệu giúp hình ảnh hát Xoan không đứng riêng lẻ mà nằm trong một chỉnh thể văn hóa của vùng Đất Tổ.

Quan trọng hơn, sự tham gia của những người trực tiếp thực hành và gìn giữ hát Xoan đặt quá trình tái hiện văn hóa trong mối liên hệ với cộng đồng. Với Thử Lòng Quân Tử, những chi tiết/hình ảnh trong MV đã phác họa hát Xoan vừa là một di sản được lưu giữ, song cũng chính là một phần của đời sống văn hóa Phú Thọ vẫn được trao truyền qua các thế hệ.



HÀNH TRÌNH NGHỆ THUẬT CỦA PHƯƠNG MỸ CHI:

Harper’s Bazaar Việt Nam