Từ 'giang hồ mạng' đến 'doanh nhân mạng': Nổi tiếng không phải 'lá chắn' trước pháp luật

Thời gian qua, lực lượng chức năng đã liên tục xử lý nhiều “giang hồ mạng” chuyên livestream phô trương tiền bạc, phát ngôn gây sốc và xúc phạm người khác để thu hút lượt theo dõi nhằm trục lợi. Việc xử lý nghiêm minh này khẳng định thông điệp rõ ràng: Không có “vùng cấm” trên không gian mạng và nổi tiếng không phải “lá chắn” trước pháp luật.

Chia sẻ với phóng viên báo Tiền Phong, đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa – Ủy viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, nhìn nhận “giang hồ mạng” không phải hiện tượng mới, đã kéo dài trong thời gian qua. Trong đó có một nghịch lý là: Một hành vi sai lệch nếu nhận được nhiều sự chú ý lại có thể giúp một người trở nên nổi tiếng, tăng lượng theo dõi và kiếm tiền.

Ngày 24/8, Công an tỉnh Lào Cai phối hợp Cục Cảnh sát Phòng, chống tội phạm về môi trường (C05), Bộ Công an làm rõ dấu hiệu vi phạm pháp luật của đối tượng Vũ Hoàng Hải (tên thường gọi Hải Sa Pa TV), trú tại tỉnh Lào Cai và các cá nhân, tổ chức có liên quan.

Kết quả điều tra đến nay, Cơ quan Cảnh sát điều tra, Công an tỉnh Lào Cai hiện đã khởi tố vụ án hình sự “Vi phạm quy định về công tác kế toán gây hậu quả nghiêm trọng” và “Lừa dối khách hàng”.

Đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa nhấn mạnh, việc xử lý các “giang hồ mạng” là lời khẳng định: Mạng xã hội không phải là vùng đất ngoài pháp luật. Mọi sự nổi tiếng nếu được xây dựng trên hành vi gian dối, vi phạm pháp luật hoặc những giá trị lệch chuẩn thì sớm hay muộn cũng sẽ bị xử lý, trả giá trước công lý.

Hành vi phát tán nội dung xấu độc phải chịu trách nhiệm, nhưng các nền tảng cũng không thể đứng ngoài cuộc khi thuật toán của họ góp phần khuếch đại nội dung gây sốc để biến sự chú ý tiêu cực thành doanh thu.

Theo đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa, việc ngăn chặn nội dung xấu độc cần phải nhanh hơn nữa, không thể chỉ thụ động chờ đến khi hành vi vi phạm vượt ngưỡng hình sự mới can thiệp, mà cần chặn từ sớm vòng luẩn quẩn: Vi phạm – nổi tiếng – kiếm tiền – tiếp tục vi phạm.

“Nếu chờ đến khi sự việc xảy ra, nội dung đã được nhiều người xem, chia sẻ, lưu lại rồi mới gỡ bỏ thì thông tin đã ‘thẩm thấu’ vào cộng đồng”, Ủy viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội nói, đồng thời nhấn mạnh, khi phát hiện nội dung vi phạm, việc ngăn chặn cần được thực hiện trong thời gian nhanh nhất có thể, có thể là 30 giây, một phút hoặc vài phút, thay vì để kéo dài đến khi nội dung đã lan truyền.

Nhưng “phần gốc” không chỉ nằm ở tốc độ xử lý. Từ ý kiến của đại biểu có thể thấy đây là một hệ sinh thái gồm người tạo nội dung, nền tảng, thuật toán, người xem, quảng cáo, doanh nghiệp, hoạt động bán hàng và lợi nhuận. Và điều quan trọng nhất vẫn là nâng cao nhận thức và ý thức của từng người sử dụng mạng xã hội.

“Không thể để mạng xã hội trở thành nơi những kẻ coi thường chuẩn mực dễ dàng biến sự tục tĩu, bạo lực thành lợi nhuận. Phải chặn đứng ‘giang hồ mạng’ livestream, phát tán thông tin xấu độc để kiếm tiền”, đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa – Ủy viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, nhấn mạnh.

Dưới góc độ pháp lý, luật sư Trần Tuấn Anh – Giám đốc Công ty Luật Minh Bạch, cho rằng bản thân việc tạo nội dung để thu hút người xem, tăng tương tác hay tạo ra lượt xem lớn trên mạng xã hội không phải là hành vi vi phạm pháp luật. Tuy nhiên, “câu view” cũng không thể trở thành lý do để miễn trách nhiệm khi người livestream vượt qua giới hạn pháp luật.

“Ranh giới cần được xác định dựa trên nội dung, cách thức thực hiện, mục đích, hậu quả và vai trò cụ thể của từng người tham gia”, luật sư Trần Tuấn Anh phân tích.

Theo luật sư, cần phân biệt giữa quyền bày tỏ quan điểm, bình luận, tranh luận với hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm hoặc vu khống người khác. Một người có thể đưa ra nhận xét, đánh giá, nhưng nếu cố ý bịa đặt, đưa thông tin sai sự thật hoặc quy kết người khác thực hiện hành vi vi phạm pháp luật khi không có căn cứ thì có thể phát sinh trách nhiệm pháp lý. Việc người thực hiện nói rằng “chỉ làm content”, “nói cho vui” hay “câu view” không đương nhiên loại trừ trách nhiệm.

Nguyễn Thị Hương hay còn gọi là “Cô giáo Hương” cùng chồng bị Cơ quan CSĐT Công an TP. Hà Nội khởi tố điều tra về tội “Lừa dối khách hàng”.

Với hoạt động bán hàng, nếu người livestream quảng cáo sai lệch về công dụng, nguồn gốc sản phẩm hoặc tiếp tay tiêu thụ hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc thì phải chịu trách nhiệm tương ứng. Bên cạnh đó, các khoản thu từ livestream, quảng cáo, hoa hồng đều phải thực hiện nghĩa vụ thuế theo quy định. Đối với chủ tài khoản, nếu kiểm soát, biết rõ vi phạm nhưng vẫn tạo điều kiện cùng hưởng lợi thì trách nhiệm sẽ được xem xét tương ứng.

“Cần cá thể hóa trách nhiệm của từng chủ thể. Không thể lấy lý do ‘câu view’ hay ‘làm content’ để xem nhẹ pháp luật. Khi lượt xem được chuyển hóa thành tiền và nội dung xâm phạm quyền lợi của người khác, trách nhiệm pháp lý phải được đặt ra tương ứng”, luật sư Trần Tuấn Anh nhấn mạnh.

Từ góc độ xã hội, luật sư Trần Xuân Tiền – Trưởng Văn phòng Luật sư Đồng Đội, cho rằng tác hại của “giang hồ mạng” không chỉ ở hành vi vi phạm pháp luật mà còn làm lệch lạc nhận thức, nhất là trong giới trẻ.

“Những giá trị ảo có thể khiến giới trẻ ngộ nhận về thành công, làm suy giảm niềm tin vào lao động chân chính và tác động tiêu cực đến môi trường văn hóa trên không gian mạng”, luật sư Trần Xuân Tiền nói.

Theo Trưởng Văn phòng Luật sư Đồng Đội, trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh chuyển đổi số và xây dựng xã hội số, việc quản lý những người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội cần được thực hiện chặt chẽ hơn. Không chỉ xử lý hành vi vi phạm, cơ quan chức năng cần làm rõ cả những lợi ích kinh tế phát sinh từ hoạt động trên mạng xã hội. “Cần áp dụng đồng bộ các biện pháp, từ yêu cầu nền tảng ngăn chặn, hạn chế hoặc khóa tài khoản vi phạm; xử phạt hành chính; kiểm tra, truy thu nghĩa vụ tài chính đến xử lý hình sự đối với các hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Trường hợp phát hiện tài sản có nguồn gốc bất hợp pháp cần được xử lý theo quy định”, luật sư Trần Xuân Tiền đề xuất.

Đáng chú ý, Trưởng Văn phòng Luật sư Đồng Đội cho rằng có thể nghiên cứu các biện pháp quản lý theo hướng tương tự mô hình “phong sát” của một số nước đối với những cá nhân có ảnh hưởng xã hội nhưng liên tục vi phạm pháp luật và chuẩn mực đạo đức.

Theo luật sư Trần Xuân Tiền, cùng với việc xử lý những trường hợp cụ thể, điều quan trọng là phải ngăn chặn việc biến nội dung lệch chuẩn thành một “mô hình kinh doanh”. Bởi khi sự chú ý, kể cả sự chú ý tiêu cực, tiếp tục mang lại tiền bạc và lợi ích, nó sẽ trở thành động lực khiến những hành vi tương tự tái diễn.

Dưới góc nhìn truyền thông, theo bà Nguyễn Sinh – CEO Công ty CP Truyền thông và Công nghệ Vist (Vist Media), việc xử lý từng cá nhân mới chỉ giải quyết phần ngọn. Nếu mô hình kinh tế phía sau vẫn tạo ra lợi nhuận từ nội dung độc hại, hôm nay một tài khoản bị xử lý thì ngày mai có thể xuất hiện nhiều tài khoản khác.

Theo CEO Công ty CP Truyền thông và Công nghệ Vist, trong thị trường nội dung, sự chú ý đã trở thành một loại tài sản có thể quy đổi trực tiếp thành tiền. Khi cơ chế phân phối chỉ tối ưu lượt xem, thời gian xem và tương tác, những nội dung cực đoan, gây sốc sẽ có lợi thế kinh tế. Vì vậy, cần nhìn đây là trách nhiệm của cả hệ sinh thái gồm nền tảng – người sáng tạo – nhãn hàng.

Để xử lý tận gốc, bà Nguyễn Sinh đề xuất tác động đồng thời vào 4 mắt xích.

Thứ nhất, giảm khả năng kiếm tiền từ nội dung lệch chuẩn, thông qua ngắt kiếm tiền (demonetization), hạn chế đề xuất hoặc tính năng thương mại với các tài khoản vi phạm. “Quyền được đăng tải không đồng nghĩa với quyền được thuật toán khuếch đại và kiếm tiền”, bà nói.

Thứ hai, nâng trách nhiệm của người sáng tạo khi sức ảnh hưởng đã biến họ thành những “kênh truyền thông” tiếp cận hàng triệu người.

Thứ ba, đưa nhãn hàng vào chuỗi trách nhiệm, chuyển từ tư duy chạy theo lượt tiếp cận (brand reach) sang chú trọng an toàn thương hiệu và trách nhiệm xã hội (brand safety & responsibility).

Thứ tư, cần nâng cao năng lực truyền thông số cho công chúng, bởi chính lượt xem, bình luận và chia sẻ đang trở thành “nhiên liệu” duy trì nội dung độc hại.

Theo CEO Công ty CP Truyền thông và Công nghệ Vist, muốn xử lý tận gốc hiện tượng “giang hồ mạng” cần thay đổi cả hệ sinh thái truyền thông số, hướng tới một môi trường trong đó sự sáng tạo, chất lượng và uy tín có khả năng tạo ra giá trị kinh tế cao hơn sự cực đoan, độc hại. Khi lợi ích kinh tế thay đổi, hành vi của thị trường cũng sẽ thay đổi.

Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu – chuyên gia tội phạm học, cho rằng muốn cắt đứt vòng lặp “vi phạm – nổi tiếng – kiếm tiền – tiếp tục vi phạm”, trước hết phải làm suy giảm cơ chế phần thưởng dành cho nội dung độc hại. Theo đó, cần kiểm soát khả năng kiếm tiền, hạn chế mức độ lan truyền và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng.

Quan trọng hơn, theo Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, cần xây dựng cho thế hệ trẻ một “hệ miễn dịch số” đủ mạnh, trang bị kỹ năng nhận diện thông tin sai lệch, tư duy phản biện và khả năng nhận biết, chống lại sự thao túng của các giá trị ảo.

“Gia đình, nhà trường và xã hội phải cùng kiến tạo những hình mẫu tích cực, giúp người trẻ hiểu rằng thành công không được đo bằng số lượt theo dõi hay những phút giây nổi tiếng nhất thời, mà bằng tri thức, nhân cách, lao động và trách nhiệm với cộng đồng”, Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu nhấn mạnh.

Theo chuyên gia tội phạm học, cuộc chiến với hiện tượng “giang hồ mạng” không đơn thuần là xử lý một vài cá nhân nổi loạn trên Internet, mà sâu xa hơn là cuộc cạnh tranh giữa hai hệ giá trị: một bên là tri thức, sự tử tế và trách nhiệm xã hội; bên kia là sự nổi tiếng bất chấp chuẩn mực.

Hải Sapa TV, Huấn Hoa Hồng, Phú Lê bị khởi tố: Điểm chung ở vai trò của người vợHải Sapa TV, Huấn Hoa Hồng và Phú Lê lần lượt bị khởi tố trong tháng 8/2026. Trong cả 3 vụ án, người vợ của các bị can đều tham gia hoạt động kinh doanh và cũng bị khởi tố.

Theo Tiền Phong