Chân tích 〈Họa La Hán〉 của Lưu Tùng Niên: Tuyệt tác truyền thế

La Hán, tiếng Phạn là Arhat, được phiên âm từ tiếng Phạn, còn gọi là A La Hán. Đề tài sáng tác về La Hán được lưu truyền rộng rãi ở khu vực Đông Á, là một phần vô cùng quan trọng trong nghệ thuật Phật giáo, phổ biến nhất là dưới hình thức hội họa và điêu khắc. Viện bảo tàng Cố cung Quốc gia hiện đang lưu giữ 3 bức 〈Họa La Hán〉 của họa sĩ thời Nam Tống Lưu Tùng Niên, mỗi bức đều có lạc khoản “Khai Hy Đinh Mão (năm 1207 Công nguyên) Lưu Tùng Niên họa”. Bài viết này giới thiệu một trong những kiệt tác đó, bức tranh có sự kết hợp của loài vượn và hai chú hươu.

Kỹ thuật siêu phàm, nét cọ tinh tế của Lưu Tùng Niên

Lưu Tùng Niên (khoảng năm 1150 ~ sau năm 1225 Công nguyên), một trong “Nam Tống tứ gia”, người Tiền Đường (nay là Hàng Châu, Chiết Giang), sống ở cửa Thanh Ba (Thanh Ba môn), nên người đời gọi ông là “Lưu Thanh Ba”. Do cửa Thanh Ba có rãnh ngầm dẫn nước hồ vào thành, tục gọi là Ám môn (cửa ngầm), nên đương thời người ta còn gọi ông là “Ám môn Lưu”.

Lưu Tùng Niên theo học Trương Đôn Lễ (Trương Huấn Lễ), giỏi vẽ sơn thủy, nhân vật, kỹ nghệ siêu quần. Sơn thủy do ông vẽ có nét bút tinh tế, kiến trúc được vẽ bằng giới xích ngay ngắn, thần thái nhân vật sinh động, danh tiếng vượt cả thầy. Các tác phẩm tiêu biểu truyền thế gồm có 〈Họa La Hán〉, 〈Niễn trà đồ〉, 〈Khê đình khách thoại〉, 〈Tứ cảnh sơn thủy〉, 〈Thiên nữ hiến hoa〉, v.v.

Bức 〈Họa La Hán〉 của Lưu Tùng Niên tiêu biểu cho “Thế thái tướng La Hán họa”

Trong Phật giáo, địa vị của La Hán chỉ đứng sau Phật và Bồ Tát. Quá trình sáng tác hội họa về tượng La Hán ở Trung Quốc sớm nhất có thể bắt nguồn từ Trương Tăng Do thời Nam triều (năm 479 Công nguyên ~ ?), ban đầu gọi là Thánh tăng, sau gọi là La Hán.

Thời Tùy Đường, La Hán đóng vai trò là người hầu cận của Đức Phật, hình mạo tương đối gò bó và cố định; sau thời Ngũ đại, La Hán trở thành đề tài sáng tác độc lập của các họa sĩ, tác phẩm “Thập lục La Hán họa” sớm nhất là do pháp sư Quán Hưu thời Ngũ đại vẽ; đến thời Tống, hình tượng La Hán đạt đến thời kỳ đỉnh cao.

Hình tượng La Hán dưới ngòi bút của các họa sĩ thời Tống đã có sự thay đổi rất lớn. Không chỉ dung mạo, biểu cảm phong phú, được thổi vào những cảm xúc mãnh liệt, mà còn thay đổi từ tư thế đứng trang nghiêm sang tư thế thoải mái tự tại, đồng thời dung hợp tư tưởng văn học và thiền học, trở nên chân thực và mang tính nhân văn hơn. Về sau lại kết hợp với các câu chuyện truyền thuyết, “Tây Du Ký”, tín ngưỡng La Hán trở nên vô cùng thịnh hành, rất nhiều ngôi chùa đều vẽ bích họa La Hán hoặc sưu tầm các tác phẩm sáng tác về La Hán.

Ngoài ra, vì trong kinh Phật không có ghi chép về đặc điểm của La Hán, nên các họa sĩ lại có không gian tưởng tượng lớn hơn và tự do phát huy hơn, do đó La Hán trở thành một thể loại đề tài tranh nhân vật được các họa sĩ ưa chuộng.

Bức 〈Họa La Hán〉 của Lưu Tùng Niên dùng một hình tượng La Hán đơn lẻ để tạo nên một bức tranh hoàn chỉnh, tiêu biểu cho “Thế thái tướng La Hán họa” (tranh La Hán mang dáng vẻ người đời) được xác lập từ thời Ngũ đại, cũng như một hình thức đặc thù của đề tài La Hán trong thời kỳ hai triều Tống.

〈Họa La Hán〉 là chân tích của Lưu Tùng Niên, tuyệt tác truyền thế

Chân tích truyền thế của Lưu Tùng Niên rất ít, bức 〈Họa La Hán〉 có đề khoản này được vẽ trên lụa với màu sắc, chiều dọc 117 cm, chiều ngang 55,8 cm. Bút pháp thanh tao, lưu loát, đường nét nếp gấp quần áo biến hóa đa dạng; nét mặt nhân vật chân thực, tư thế sống động y như thật; màu sắc rực rỡ nhưng cũng rất ôn nhuận nhã nhặn, quả là một tuyệt tác cực kỳ tinh mỹ được lưu truyền trên đời.

Vị La Hán trong tranh đầy nếp nhăn, lông mày rậm mũi cao, hai hàng lông mày nhíu chặt, dung mạo tựa như một vị cao tăng Ấn Độ; khoác áo cà sa có hoa văn tinh xảo, để trần vai phải; hai tay đan chéo, tựa lên thân cây uốn cong lên trên, chìm trong dòng suy tưởng.

Nhìn kỹ lại, xung quanh đầu vị La Hán có một vòng vầng sáng mỏng màu xanh lam, cùng với cành cây vây quanh và chú vượn đang vươn dài cánh tay, vừa vặn tạo thành một vòng tròn đồng tâm; bên cạnh La Hán là một tiểu hòa thượng đáng yêu đang kéo tay áo lên, chuẩn bị đỡ lấy quả lựu mà chú vượn này hái xuống; phía trước còn có hai chú hươu nhỏ quay lưng lại với người xem, ngẩng đầu nhìn lên, tạo thành một khung cảnh thú vị, có thể thấy bố cục tranh vô cùng độc đáo và tài hoa.

〈Họa La Hán〉 là bộ sưu tập yêu thích của Đại trưởng công chúa Tường Ca Lạt Cát nhà Nguyên

3 bức 〈Họa La Hán〉 của Lưu Tùng Niên do Viện bảo tàng Cố cung Quốc gia sưu tầm đều có con dấu “Nội phủ thư họa” và “Hoàng tỷ đồ thư”. Theo nghiên cứu của các học giả chỉ ra: Bộ tranh này có thể do Lưu Tùng Niên phụng chỉ vẽ, sau khi vẽ xong được nội phủ Tống Ninh Tông sưu tầm, sau đó lại được truyền đến tay con gái của Nguyên Thuận Tông – Lỗ Quốc Đại trưởng công chúa Tường Ca Lạt Cát (khoảng năm 1283 ~ 1331 Công nguyên).

Tường Ca Lạt Cát là em gái của Nguyên Vũ Tông, chị gái của Nguyên Nhân Tông, là một trong số ít những nhà sưu tầm nữ của Trung Quốc, bà có khắc một con dấu sưu tầm “Hoàng tỷ đồ thư”. Hoàng thất thời Nguyên sùng bái Phật pháp, Tường Ca Lạt Cát đã sưu tầm không ít tranh Phật, và bộ tranh này chính là bộ sưu tập mà bà vô cùng trân quý.

Theo VisionTimes