Luận Ngữ: Đặt chí vào đạo, dựa vào đức và vui học lục nghệ

Tác giả: Tiết Trì (薛馳). Bản dịch bài khảo luận văn hóa của Epoch Times, đăng ngày 23/10/2026. Những cách giải thích dưới đây là quan điểm của tác giả và các nhà chú giải được dẫn.

Khổng Tử nói: “Để chí vào đạo, lấy đức làm chỗ dựa, nương theo nhân, vui học các nghệ.” (Luận Ngữ, thiên Thuật nhi thứ bảy).

Chú giải

Nương theo nhân: Chu Hy giải chữ “y” là “không trái”. Nhưng Khổng Tử khi xưa mới khen Nhan Hồi có thể “ba tháng không trái điều nhân”; người học bình thường sao có thể được yêu cầu ngay bằng tiêu chuẩn cao ấy? Lẽ này khá rõ. Nếu đã học đến mức đó, trước còn cần gì nói “dựa vào đức”, sau lại cần gì nói “vui học các nghệ”? Cách giải ấy gần như rời rạc, vì không hiểu “nhân” ở đây là “người có lòng nhân”. Đó là ý kiến của Trình Đình Tộ.

Bàn luận

Văn hóa thượng cổ Trung Hoa có nguồn gốc lâu dài; chương này trình bày đặc biệt cô đọng. Cái khó khi hiểu chương này không nằm ở lời Khổng Tử nói, mà ở chỗ vì sao ông nói như vậy và căn cứ phía sau là gì.

Theo cách nhìn của tác giả, chủ thể của văn hóa thượng cổ Trung Hoa là Đạo gia, Nho học ra từ Đạo. Khổng Tử từng hỏi học Lão Tử; người đời sau học Luận Ngữ không nên tách khỏi Đạo Đức Kinh. Mở đầu phần Đức kinh, chương 38, Lão Tử nói: “Mất đạo rồi mới có đức, mất đức rồi mới có nhân, mất nhân rồi mới có nghĩa, mất nghĩa rồi mới có lễ.” Tác giả xem đó là nguồn gốc thứ tự “đạo, đức, nhân” trong chương này. Khổng Tử lấy nhân làm trung tâm giáo dục; nghĩa và lễ cũng được bàn nhiều nhưng nhằm hỗ trợ nhân, nên không được nêu ở đây. Lục nghệ là nội dung chủ yếu, vì vậy có thêm lời “vui học các nghệ”.

Để chí vào đạo. Khổng Tử từng nói: “Sáng nghe được đạo, tối chết cũng được.” Trong phần Đại đồng, thiên Lễ vận của Lễ Ký, ông nói: “Đại đạo được thực hành, cùng những bậc anh tài của ba đời, ta chưa kịp gặp, nhưng có chí hướng tới.” Đạo có nhiều tầng nghĩa sâu xa; nói đơn giản là quy luật của vũ trụ. Về lý tưởng chính trị, Khổng Tử theo đuổi xã hội đại đồng, nơi “đại đạo được thực hành, thiên hạ là của chung”. Khi ông “mười lăm tuổi để chí vào việc học”, chí ấy đã hướng về đạo. Người xưa cho đạo là vô hình: “Đạo không thể lấy hình thể mà nắm bắt, nên chỉ có thể đặt chí vào đó”, tức dùng tâm suy ngẫm, dùng cuộc đời tìm cầu.

Lấy đức làm chỗ dựa. Đức là khái niệm cốt lõi trong văn hóa thượng cổ Trung Hoa. Chu Hy giải: “Đức là được, nghĩa là có được đạo trong tâm mà không để mất.” Nói cách khác, theo quan niệm ấy, hành vi hợp đạo thì được đức, trái lại là “tác nghiệt”; sau khi Phật giáo truyền vào Trung Quốc, từ “tạo nghiệp” trở nên thông dụng. Người xưa nói thiên tử phải có đức xứng với Trời, quan lại và mọi người cần có đức xứng với địa vị; “đức không xứng với địa vị, ắt có tai ương”.

Vì sao nói “dựa vào đức”? Luận Ngữ chú sớ giải khá thú vị: “Cứ là chống đỡ. Đức có hình thể, nên có thể dựa vào.” Tác giả cho rằng người xưa xem đức là vật chất hữu hình, nên nói “tích đức”, “khuyết đức”, “đức dày nâng đỡ muôn vật”, hay “nhà tích thiện ắt có phúc lành để lại; nhà tích điều bất thiện ắt có tai họa để lại”. Theo đó, chữ “cứ” diễn tả rất có thần.

Nương theo nhân. Luận Ngữ chú sớ nói: “Người nhân đem công đức ban cho người khác, nên có thể nương tựa.” Chữ nhân ở đây có thể hiểu là người có lòng nhân. Chương sáu, thiên đầu Luận Ngữ ghi lời Khổng Tử: “Con em ở nhà hiếu với cha mẹ, ra ngoài kính bậc anh; cẩn trọng và giữ tín, yêu thương mọi người và gần người nhân. Làm được vậy mà còn sức thì học văn.” “Gần người nhân” có thể dùng để đối chiếu với “nương theo nhân”.

Vui học các nghệ. Nghệ chỉ lục nghệ: lễ, nhạc, bắn cung, điều khiển xe, chữ viết và tính toán. Chữ “du” làm nổi bật trạng thái tự do, nhẹ nhàng, có hứng thú và vui học: “Như thả thuyền trên nước, khi nổi khi chìm; trong đó có cái diệu không rời mà cũng không bám chặt.”

Thiên Học ký của Lễ Ký nói: “Không khơi dậy hứng thú với các nghệ thì không thể vui học. Vì thế, việc học của quân tử: lúc chuyên tâm thì tu dưỡng, lúc nghỉ ngơi thì vui chơi trong đó. Có vậy mới an tâm học, gần thầy, vui với bạn và tin đạo; dù rời thầy cũng không đi ngược.” Lời Khổng Tử “khởi hứng từ Thi, đứng vững ở lễ, thành tựu ở nhạc” trong thiên Thái Bá của Luận Ngữ cũng bao hàm việc vui học các nghệ.

Trình Đình Tộ khái quát: “Đặt chí vào đạo ở trong tâm, dựa vào đức trong hành động, lại tìm người nhân để giúp đỡ, thì việc học đã đầy đủ. Còn những gì dùng cho thân tâm, gia đình và đất nước thì không gì lớn hơn lục nghệ.” Chương này vì vậy có thể xem là những đề mục trong giáo dục của Khổng môn.

Tài liệu tham khảo chính của bài gốc

Luận Ngữ chú sớ (Thập tam kinh chú sớ bản chấm câu, Lý Học Cần chủ biên, NXB Đại học Bắc Kinh); Luận Ngữ tập chú (Chu Hy, trong Tứ thư chương cú tập chú); Tứ thư trực giải (Trương Cư Chính, NXB Cửu Châu); Luận Ngữ chính nghĩa (Lưu Bảo Nam đời Thanh); Luận Ngữ thuyết (Trình Đình Tộ đời Thanh); Luận Ngữ tân giải (Tiền Mục, Tam Liên thư điếm); Luận Ngữ dịch chú (Dương Bá Tuấn, Trung Hoa thư cục); Luận Ngữ kim chú kim dịch (Mao Tử Thủy chú dịch, NXB Hữu Nghị Trung Quốc); Luận Ngữ tam bách giảng (Phó Bội Vinh, NXB Liên Hợp Bắc Kinh); Luận Ngữ dịch chú (Kim Lương Niên biên soạn, NXB Cổ Tịch Thượng Hải); Luận Ngữ bản giải, bản tu đính (Tôn Khâm Thiện, Tam Liên thư điếm); Luận Ngữ kim độc (Lý Trạch Hậu, Tam Liên thư điếm, 2015); Thiên hạ quy nhân — Vương Mông thuyết Luận Ngữ; Luận Ngữ giảng yếu (Lý Bỉnh Nam, NXB Văn Nghệ Trường Giang); Đương tài tử ngộ thượng Luận Ngữ (Tứ thư ngộ của Trương Đại đời Minh, Phùng Ninh Ninh dịch, Trung Hoa thư cục, 2020); Luận Ngữ ngộ giải khám chính (Cao Thượng Cử chủ biên, NXB Xã hội Khoa học Văn hiến, Bắc Kinh, 2016); Luận Ngữ tân chú tân dịch (Dương Phùng Bân, NXB Đại học Bắc Kinh, 2016).

Nguồn: Epoch Times — Luận Ngữ thuyết (145).